Blog

Het wachten is op zo'n lied met Nederlandse voorbeelden (s'middags): The Apostrophe Song.

CDA-voorzitter Bleker bedankte op tv mastodont/mammoet/tyrannosaurus P.H. Donner voor zijn bemiddeling tussen de verdeelde fractieleden: 'Alle hulde ook in de richting van Donner'. Daar zal Donner verheugd van zijn opgesprongen zeg, zo'n voorzitter die met een slap handje 'alle hulde' in je richting wuift. Was 'Alle hulde voor Donner' te veel gevraagd? Gelukkig sprak Bleker wel onverwacht losjes gewoon over 'Donner', en niet over 'collega Donner (met wie ik zeer goed samenwerk)', of, erger, over 'de heer Donner'.

Zie ook: het Syndroom van Richting
en: Willem Holleeder is een meneer.

CDA-er M. Verhagen op tv over De Brief van partijgenoot A. Klink: 'Het kan niet en het klopt inhoudelijk niet. Derhalve heb ik geen behoefte daar nader op in te gaan.'

Tussen haakjes: de mogelijke tegenwerping dat het dus wél kan is flauw, want Verhagen gebruikt 'kunnen' hier in die verwerpelijke verpolitiekte betekenis, zoals in 'Het kan in dit land toch niet zo zijn dat....' Waar het de Taaldokter om gaat is Verhagens 'professioneel' - 'geen behoefte aan' - verwoorde conclusie - aannemende dat een zinsdeel dat wordt ingeleid door 'derhalve' - dus - een gevolgtrekking weergeeft. Eigenlijk zegt Verhagen dus: 'Die brief had niet gemogen en hij klopt inhoudelijk niet. Dus wil ik er niet op ingaan.'

Hoe heeft de tv-kijker het nu? Juist wel! Dit schreeuwt om een weerwoord, voorzien van toelichting, achtergronden en uitleg! Maar nee: met dat ene, slimme woordje suggereert Verhagen een sluitende redenering en zet de kijker op het verkeerde been. Én de journalist, die afgebluft zweeg; zoals wel vaker zegt dit meer over de kwaliteit van de journalist dan van de politicus. Derhalve.

Typische Taal van de Overheid is het niet, denkt de Taaldokter, maar hij ontmoet verrassend veel ambtenaren die na een aanleiding een brief schrijven, zoals dat wel vaker gebeurt, alleen schrijven ze het ook zo op. Nu weer een: 'Na aanleiding van uw schrijven d.d. 20 juni jl. kan ik u mededelen...' Het valt toch echt alleen te interpreteren als 'na afloop van de aanleiding', onzin dus, en iets geheel anders dan de vaste combinatie 'naar aanleiding van' die iets betekent als 'in reactie op' of 'als gevolg van'. Mogelijke oorzaak: 'naar aanleiding van' 'klinkt' ook geschreven als 'na aanleiding van'.

EO-presentator A. Knevel tijdens een spannend avondje CDA-watchen op tv: 'We krijgen net te horen dat de heer Klink in de kamer van heer Verhagen is gearriveerd.' Hij sprak het uit met dat typische toontje dat bedoeld is om enige ironische distantie door te laten klinken, maar daardoor leek het of hij iets onnoemelijk smerigs insinueerde. De heer Klink is in de kamer van de heer Verhagen gearriveerd.

Mooie, eenvoudige uitleg van wetenschappelijke problemen rond 'het ontstaan van taal' - met zeer grappige reactie - klik hier!

Volgens de Volkskrant kun je in onderhandelingen een time-out 'inlasten'. Dat lijkt de Taaldokter sterk: 'inlassen' is wel mogelijk, net zoals 'gelasten'. Is 'inlasten' een hypercorrectie of een slordigheidje? Lastig.

Altijd heerlijk om R. Koeman als 'analist' te horen; nu over L. Suarez: 'Hij is toch een speler die uit het niets een kool kan maken.' Handig in de keuken, als er oorlog komt.

De Taaldokter hoorde een krokodillentranerig gesprek over vrouwen tussen twee middelbare mannen:

'Vroeger vroeg je: "Wat doet je vader?"'
'Ja. Nu denk je: Heb je geen dochter?'

Nog maar even wat spatiegeneuzel, nu over 'de ontmoetingsplaats voor communicatieprofessionals', het 'Nederlands MediaNetwerk'. (Die rare tendens om websites 'ontmoetingsplaatsen te noemen: ontmoeten doe je nu juist niet op internet, dat is één van de voordelen ervan, maar 'communicatieprofessionals' denken dat ze hun 'webstekken' zo aantrekkelijk maken. De Taaldokter doet de term vooral denken aan 'hangplekken'. En over dat vermaledijde 'professionals' ('pfessionals') heeft hij het al in 2006  gehad:

'In het kader van ‘nederlandtegenterrorisme’ (wat enigszins doet denken aan ‘Albino’s tegen zon’, of ‘Muizen tegen olifanten’) leest de Taaldokter de slagzin ‘In Nederland werken meer dan 200.000 professionals samen tegen terrorisme’.

Wat is dat toch, een professional? ‘Iemand die een ambacht, kunst of sport beroepsmatig beoefent’, luidt de on-line-definitie van Van Dale. Nu gelooft de Taaldokter al lang niet meer alles wat er in woordenboeken staat, en het rijtje 'ambacht, kunst of sport' kent zo weinig onderlinge overeenkomsten dat het even goed uitgebreid kan worden met bijvoorbeeld ‘beroep’. ‘Iemand die een beroep beroepsmatig uitoefent’. Dat staat er ongeveer. Ja: natuurlijk zeg je niet dat in Nederland meer dan 200.000 amateurs samenwerken tegen terrorisme – hoewel iedereen weet dat dat wel zo is.)

Je kunt ook gewoon zeggen: ‘200.000 Nederlanders werken beroepsmatig samen tegen terrorisme’. Maar ja: vier lettergrepen - te veel. Maar ‘terrorisme dan’, roept u – dat heeft er wel... eh... ook vier! Ja, maar dat woord hoort inmiddels volkomen ten onrechte tot het collectieve idioom van de Nederlander (met navenante uitspraak - dank aan G. Bush en J.P. Balkenende: ‘terrism’). Nee: ‘Pfessials teen terrism’. Lekker. Veilig gevoel. Bah.'

Maar dat terzijde. Hebben 'communicatieprofessionals' het over 'dagblad hoofdredacteuren' omdat ze denken dat hun doelgroep 'hoofdredacteuren' een te lang woord vindt? Of is dit te veel eer, en zit er helemaal geen 'communicatiestrategie' achter?

Meer komkommerproza, dit keer uit een offerte van - nota bene - een cateraar: ‘Bovenstaand schema is voor ons een graatmeter om naar toe te werken. Het is uitstekend voor de kwaliteit waar wij ons strak op te kunnen focussen. We zullen echter te allen tijde flexibel met uw indeling omgaan en zullen graag vooraf op enig moment het verloop van de avond met u afstemmen. In verband met eventuele speeches of andere voorkomende situaties.’

'Graatmeter' is natuurlijk wat magertjes voor een cateringbedrijf. Gelukkig is het een 'graatmeter om naar toe te werken', geen ijkpunt. Dat begint er al meer op te lijken. Dan volgt de zin die mét dat 'te' een fraaie anakoloet vormt, en erzonder gewone wartaal: 'uitstekend voor de kwaliteit waar wij ons op kunnen focussen'. Fijn ook dat het om 'strak focussen' gaat. Typerend: de cateraar, niet van de straat en tuk op een foutloze offerte, heeft wel de spelling van dat vermaledijde 'te allen tijde' opgezocht - zo, daar gaan we in elk geval niet de mist in. Toch kreeg de Taaldokter er 'op enig moment' genoeg van. In verband met deze 'voorkomende situatie'.

In de vakantieperiode mag het ook best eens over het Engels gaan (ook lid van de familie der West-Germaanse talen trouwens, en je ziet er soms verrassend bekend voorkomende verschijnselen).

De Taaldokter probeerde in te loggen op Twitter, en toen verscheen deze boodschap op het scherm: Something is technically wrong. Thanks for noticing - we're going to fix it up and have things back to normal soon.

Even afgezien van dat misplaatste 'Thanks for noticing' verbaasde de Taaldokter zich over dat 'to fix up', dat allerlei betekenissen heeft, waaronder iets als 'to improve the condition'. Die zou hier best van toepassing kunnen zijn, maar waarom niet gewoon gezegd: 'we're going to fix it' ('repareren', 'corrigeren', 'in orde maken')? To fix up lijkt een exponent van de Engelse variant van de Nederlandse voorvoegselverwildering. Lekker woord wel, en ook in het Nederlands te gebruiken: 'Geen zorgen, we fiksen het helemaal op.'

Het Verboden Woord van de Maand is 'passie'.

Het is best te eten, het brood dat is verpakt in een plastic zak met 'authenticiteit' suggererende papierprint, maar de lust vergaat de Taaldokter als hij leest dat 'liefde en passie' de 'enige toevoeging' zijn. Ook de kleine lettertjes ronken: 'ambachtelijk', 'puur natuurlijk', 'authentieke tarwerassen'. Blut-und-Boden-Brot? Op 'ambachtelijke wijze' bereid door 'echte bakkers' die het deeg 'afwisselend hebben gekneed, laten rusten en opnieuw gekneed'. Tussendoor zijn zij nog even met de molenaarsdochter in de hooiberg verdwenen. Met 'liefde en passie' dus.

Je hoort er niet bij tegenwoordig, als je geen 'passie' hebt. Geïnstigeerd door passiepausen als M. van Nieuwkerk die op tv mensen 'bevragen' over hun 'passie'. 'Wat is je passie?' 'Je bent echt gepassioneerd hè?' 'Ah, dat vind ik zo mooi, als mensen echt zo'n rare passie hebben.' Personeelsadvertenties staan bol van de kwalificaties en 'competenties' met 'passie'. Zonder passie kun je beter dood zijn, daar komt het op neer. Gewoon een hobby hebben? UItgesloten. 'Postzegels zijn mijn passie.' Betekenisinflatie.

De Taaldokter wil graag mensen die eenvoudigweg een liefhebberij hebben, of hun vak beoefenen, en een bakker die brood bakt. Gewoon, zonder passie. Zoals het vroeger écht was: Brood. Met gezonde tegenzin voor u gebakken.

Goed, het is wat mierenneukerig altijd dat geklaag over spaties, maar het is komkommertijd en als de Taaldokter leest over 'korte regisseurs' slaat hem de klem toch weer in de kaken. Maar misschien is het wel zo bedoeld. R. Polanski schijnt slechts in de 1.50 te zijn. Zou zo'n fout niet worden gemaakt als we het, net als de Vlamingen, over 'kortfilm' zouden hebben?

'Vervangen voor' in plaats van 'vervangen door' lijkt een rage te worden... Zie ook hier.

In de sympathieke Amsterdamse galerie W139 las de Taaldokter het bovenstaande. Hoe knipogend en tongue-in-cheek de opzet van de expositie ook mocht zijn, de indruk vatte post dat deze tekst wel degelijk serieus bedoeld was. En dan zie je toch ineens weer met frisse moed de platgetreden paden bewandeld worden, de oorverdovende clichés uit de kast getrokken worden, en de nietszeggendheid verheven worden tot norm.

'Spelen met' is altijd eng als het niet gaat om kinderen, en zeker in verband met kunstenaars; 'spelen met verwachtingspatronen', of, zoals in dit geval, 'spelen met kwaliteiten zoals verwachting, genialiteit en dilettantisme' is ronduit angstaanjagend. (Al was het maar vanwege de kwalificatie van 'verwachting' als 'kwaliteit'.)

We gaan even voorbij aan de onterechte apostrof in 'Faber's' en ontmoeten weer eens de term 'vehikel'. 'Middelen' en 'methoden' zijn de kunstbeschouwing te simpel; daar gebruikt men 'vehikels' - zoals de Amerikaanse cop niet in een car rijdt maar in een police vehicle (en zijn Nederlandse evenknie in een 'dienstvoertuig'). Een vehikel, nota bene, 'om los te komen van hun eigen psychologie'.

En natuurlijk wordt er 'blootgelegd'; hier de 'voyeuristische verwachtingen van de kijker'.

Enfin. De Taaldokter blijft hopen op een geslaagde grap, en kreeg in elk geval een glimlach op de lippen bij het lezen van het afsluitende citaat. Nu maar hopen dat de mensen niet denken dat dit de Taaldokter is die doet of hij Taaldokter is, spelend met het verwachtingspatroon van mensen die dan denken dat hij het niet zelf is, maar iemand die hem nadoet.

Zomertaal. Meisje tegen jongen op terras: 'Dat was zooo... dat ik echt zoiets had van... OK...?' Met een air alsof ze niet anders kon, daar was ze nu eenmaal kei-eerlijk in, dan zo hard te oordelen. Instemmend gehum was het antwoord. Maar waarop?

De Taaldokter hoopte eigenlijk dat ze al weer over hun hoogtepunt heen waren, 'iets hebben van' en 'okee', maar te oordelen naar de blikken vol adoratie van de jongen roepen deze holle wrochtsels een bewondering op die ze een productieve toekomst tegemoet doet gaan.

Ook in deze tijden wordt de holle trom der vacatureteksten druistig beroerd. In een advertentie van het bureau Maandag voor een ‘Afdelingshoofd Ruimtelijke Ontwikkeling’ (het soort term dat bij de Taaldokter altijd een glimlach van herinnering oproept aan het bordje ‘hoofd verzorging’ op een deur in een bejaardentehuis) viel te lezen dat deze afdeling ‘het dorp zo optimaal mogelijk wil inrichten’, en wel ‘vanuit de kracht van het dorp met haar dorpse charmes en stadse allures.’ En daarbij wordt ‘de ruimtelijke ordening benaderd vanuit leefbaarheid, duurzaamheid, economie, volkshuisvesting, milieu, verkeer en de ligging in het Nationaal Landschap.’

Daarvan stap je als werkzoekende toch handenwrijvend de wondere wereld binnen van de gemeentelijke grootsprakige fouten (‘zo optimaal mogelijk’), het jargon (‘inrichten’ – de associatie met het verslepen en opnieuw stofferen van ‘straatmeubilair’ en dat bloedeloze ‘vanuit de kracht van het dorp’) en ontsporende clichés (die merkwaardige ‘stadse allures’ – ‘stadse allure, alla, maar dat meervoud suggereert eigenlijk dat het dorp naast zijn schoenen loopt). En dan aan de slag: lekker de ruimtelijke ordening ‘benaderen’ vanuit de ligging in het ‘Nationaal Landschap’.

Maar: er zijn ook ‘resultaatgebieden’; ‘Leidinggeven’ bijvoorbeeld: ‘Mens-, proces en resultaatgericht management [verrassend genoeg niet het vaak voorkomende niet-resultaatgerichte management] op basis van de uitgangspunten zoals vastgelegd voor de gemeente, zodanig dat het team op effectieve en efficiënte wijze functioneert.’ En dan moet je ook nog ‘hiërarchisch leiding geven’ (in tegenstelling tot het bekende niet-hiërarchisch leiding geven), en natuurlijk ‘medewerkers aanspreken op gedrag’ (‘Goedenmiddag, foei!’). Ga er maar aan staan.

Daarvoor zijn dan ook ‘functiespecifieke competenties’ vereist, waaronder ‘mondelinge en schriftelijke uitdrukkingsvaardigheden’. Geen ‘goede’ of ‘uitstekende’ uitdrukkingsvaardigheden, maar meer gewoon eh... in staat zijn tot wat communicatief gemompel. Net zoals in deze uiterst wervende advertentie dus.

De Taaldokter kende het als-scenario. Nu hoorde hij ook iemand 'de waarom-vraag ' stellen. Letterlijk: 'De waarom-vraag is altijd weer lastig.' Dat vindt de Taaldokter ook: waarom wordt deze formulering met 'de ...-vraag' gebruikt? Het lijkt aan populariteit winnende gemakzucht te zijn: één vraag voor alle mogelijke antwoorden - De Waarom-Vraag, die we allemaal kennen.

Zelf vraagt hij zich nu af of er ook wie-, wat-, waar-, wanneer- en hoe-vragen worden gesteld, om maar enkele opties te noemen, maar ook combinaties met voegwoorden en voorzetsels lijken mogelijk.

'Gaan jullie met vakantie dit jaar?'
a   'We hebben ons nog niet over de of-vraag gebogen.'
b   'Ja, maar we hebben nog geen antwoord op de waar-vraag.'
c   'Waarschijnlijk wel, maar de wanneer-vraag is nog onbeantwoord.'

'Ik heb geen horloge bij me, dus ik hoop niet dat iemand me de hoe-laat-vraag stelt.'

'De politie tast nog in het duister omtrent de door-wie-vraag.'

Commentator tijdens Ajax-PAOK Saloniki: 'Ajax lijdt weer balbezit.' Mooie verspreking tijdens balbezit voor Ajax, want het wedstrijdverloop had inderdaad iets van een kruisgang, ondanks de gebruikelijke, zelfoverschattende constatering dat 'het nu maar over twee weken in Griekenland moet gebeuren'. Daar zal de Amsterdamse club wel weer regelmatig 'balverlies veroveren'.

Volkskrant: meters latijs in Zuid-Amerika. Merkwaardig trouwens dat er wel een punt staat na 'vele jaren' maar geen komma na 'winter'.

Dat lieden die - naar analogie van de kwalificatie 'een fysieke uitdaging hebben' voor mensen met een lichamelijke handicap - 'een mentale uitdaging hebben' vaak in wat gewild neutrale termen over zichzelf en hun verleden spreken was de Taaldokter bekend. 'Ik heb jarenlang in de psychiatrie gezeten' is in dat verband zo maar een regelmatig op te tekenen kreet. 'Jarenlang in de psychiatrie gezeten.' Als betrof het 'watermanagement' of 'vliegtuigbouw'. Mét de suggestie 'als geneesheer-directeur', of, op z'n minst, 'verpleegkundige' - of, erger: als 'professional'. Mooi eufemisme kortom.

Nu vertelde echter ook zo'n 'professional' over een 'cliënt' dat die 'een jarenlange geschiedenis in de psychiatrie' had.  En de Taaldokter dacht weemoedig terug aan het manke meisje dat over zichzelf zei dat ze een 'handicapper' was.

Man vertelt voor de camera dat hij en zijn vrouw niet langer samen zijn: 'Ik ben uit mekaar.' Prachtige manier van zeggen, ook door die implicatie van totale desintegratie. Deed de Taaldokter denken aan die wat groots en meeslepende, maar toch prachtige strofe uit één van J. Elburgs Sonnetten van de kleine waanzin:

'Ik leef niet meer. Ik leef van je gemis.
Ik ben een wond. Ik ben niet meer te stelpen.'

Het werd hier al eerder geconstateerd : vooral op tv zijn mensen vaak erg blij dat ze 'mogen'. Nu was het weer - de Taaldokter had ook liever gehad dat het iemand anders was, maar er is niets aan te doen, en hij zei het zelf - H. van Breukelen, te gast in een voetbalpraatprogramma. Nederig sprak hij enkele malen over het voorrecht 'hier' (of hij daarmee Zuid-Afrika of het programma bedoelde werd niet helemaal duidelijk) aanwezig te zijn: 'Ik mag hier zijn.' Bescheiden man. Even later vertelde hij ook dat hij een voetbalteam van journalisten 'mocht' coachen. Dat was een nét iets te hoge 'mag-dichtheid' in die paar minuten.

Om eenheid, eensgezindheid, eendracht of nog iets anders te suggereren wurmt men te pas en te onpas de constructie 'met elkaar' in zinnen. Vaak als dat inhoudelijk onzin is, soms zelfs aanmatigend. Politiewoordvoerders die aan de vooravond van grote evenementen roepen: 'We gaan er met elkaar een geweldig feest van maken.' Politici die iets zeggen wat niet zo snel te vatten of te controleren is en besluiten met 'Daar kunnen we het met elkaar over eens zijn.'

Gisteravond koppelde een vertegenwoordiger van medisch specialisten op tv de noodzaak van hoge salarisen voor zijn branchegenoten aan de kwaliteit van de zorg die zij bieden, waarvan hij het toenemende belang illustreerde met de open deur: 'We worden met elkaar ouder.' 'Zonder elkaar' vermoedelijk ook wel (het is zelfs niet onaannemelijk dat ... etc.), maar dat 'met elkaar' wijst ons er nog even fijntjes op dat we 'met elkaar' in hetzelfde schuitje zitten - en dus maar beter snel iets aan die salarissen kunnen doen.

Tijdens de niet te vermijden tv-commentaren op het WK ging het veel over 'verwachtingmanagement': 'In 1994, toen de verwachtingen ook zo hoog waren gespannen...' De hoog gespannen lijnen in het web der verwachting. Hoogspannend.

Ook oud-keeper en 'voetbalanalist' H. van Breukelen vond dat R. van Persie tijdens het WK een moeilijke rol had: 'We hebben natuurlijk een bepaald verwachtingspatroon naar Robin toe.' De Naar... toe-Neiging. Hoge verwachtingen? Mwah - 't is eerder een bepaald patroon. Weloverwogen met kalme, bijna zalvende stem uitgesproken, keurig in het overhemd, nette bril, de officierskin in de lucht, beschaving en autoriteit suggererend, maar met nog steeds die zweem van een Utrechts accent, waarmee hij - in zijn tijd bij PSV - vanuit zijn doel Romario naar de juiste plaats in de muur probeerde te dirigeren: 'Re - moa - rie - jau! ... RE - MOA - RIE - JAU!!!'

Voer voor de spatiepolitie: onterechte spaties waardoor een imperatief ontstaat. Nu weer: 'Bezoek adres...' Is dat uitnodigend? Het riep de man in herinnering die gebukt ging onder een soort interpretatieziekte waardoor hij elke deur met een bordje 'Kloppen s.v.p.' even snel beroffelde, om voort te gaan op zijn pad. Onbekend of hij ook gehoor gaf aan dergelijke oproepen tot bezoek.

Het werd de Taaldokter even vreemd te moede toen hij, herlezing van Nescio's verhaal Buiten-IJ stakende om bij een bekende supermarkt zuivel in te slaan - in de schappen 'buitenei' trof.

Ooit heeft iemand bedacht dat namen tussen aanhalingstekens dienen te staan. Snackbar “’t Hoekje”, motorschip “Jajem”, huis “Ons genoegen”. Zo staat op het viaduct over de Afsluitdijk bij Kornwerderzand: "Kapitein Boers viaduct". (Boers hield, als commandant van de kazemattenstelling op de Afsluitdijk, in mei 1940 lang stand tegen de Duitsers - om twee jaar later te worden gefusilleerd.) 

Nog afgezien van die spatie teveel (of, desnoods, die apostrof te weinig): waarom toch die aanhalingstekens? Heet het viaduct eigenlijk Generaal Winkelmanviaduct, maar is besloten het toch maar naar kapitein Boers te noemen? Want dat is wat die aanhalingstekens doen vermoeden (zoals het raamopschrift “Lekker en vers” op de groentewinkel suggereert dat de waar in feite niet te rammen is.

Vol vragen en zonder hoop op afdoende antwoord,
uw “Taaldokter”

Voer voor de spatiepolitie: minimalistische hermetische poëzie op de menukaart:

dag    verse    vis

De Taaldokter kreeg de volgende vraag:
‘Ik heb gisteren tijdens een etentje een kleine discussie gehad. In een restaurant stond ergens in de tekst van de menukaart het volgende: '[naam restaurant] wenst u een smakelijk eten!' Mag hier het woord 'een' staan?

De schrijver vond dat 'een' merkwaardig staan, doordat je niet snel zegt: 'Een smakelijk eten!', maar wel kortweg de vaste combinatie 'Smakelijk eten' gebruikt - of bijvoorbeeld zegt: 'Een smakelijke maaltijd'. 'Maaltijd' is een telbaar zelfstandig naamwoord: 'een maaltijd', 'vier maaltijden per dag'. Dat geldt ook voor 'reis' in de vergelijkbare uitdrukking 'iemand (een) goede reis wensen'. 'Eten' is echter een gesubstantiveerd werkwoord, net zoals 'het wandelen' - en net zoals je het niet hebt over 'een wandelen' spreek je niet van 'een eten'. 'Een smakelijk eten' suggereert die mogelijkheid echter wel, en dat maakt het  wat merkwaardig.

Mag dat 'een' hier staan? De Taalprof zegt: 'Interessant is waarom je het niet helemaal slecht vindt. Dat zou verklaard kunnen worden uit de mogelijkheid om niet-telbare woorden toch telbaar te gebruiken als een soortnaam: 'dit is een heel gezonde melk.' Het is in die context van dat eten wel een beetje vreemd, maar misschien dat die vaste context van het begin van de maaltijd die soortbetekenis van 'eten' oproept.'

Een aannemelijke verklaring, lijkt de Taaldokter. Vergelijkbare voorbeelden zijn welkom!

Hoeveel vragen kunnen acht woorden oproepen?

• 'Vastgekoppelde objecten': aan elkaar, aan een hek, aan dit bord? En wat zijn eigenlijk 'objecten'?
• 'Onderliggende datum': waaronder - en hoezo liggend? In ambtelijke stukken leest de Taaldokter vaak: '[boven- of] onderstaande datum'; bedoeld is dan: 'de hieronder vermelde datum', 'de datum hieronder'. Kleinigheidjes, maar deugen doet het niet. Daarnaast roept 'onderliggend' allerlei niet-gewenste want onzinnige associaties op, bijvoorbeeld met 'onderliggende partij'.
• 'door handhaving': waarom staat dat erbij? 'Handhaving' zal wel de naam van een gemeentelijke afdeling zijn (en dan hoort het met een hoofdletter), maar relevant is die hier niet; het is meer iets om in een intern protocol te vermelden. En nu kan de zin ook worden gelezen als: 'door middel van handhaving', wat niet de bedoeling zal zijn.

Jaja, denkt 'handhaving' nu: mierenneukerige wijsneus, wat had er dan moeten staan? Nou, bijvoorbeeld heel gewoon:

'Let op! Maak vanaf 20 april niets vast aan dit hek. Vanaf die datum verwijdert de gemeente alles wat er niet hoort om de ruimte vrij te houden / te kunnen werken aan ...' of iets dergelijks. Want het is natuurlijk wel zo netjes om dergelijke enigszins dreigende taal te motiveren. Zie bovenliggend plaatje.

Gehoord uit de mond van een sportster: 'Ik ben er alles aan gelegen om te winnen.' De Taaldokter dacht: 'Ik ben verteld dat zo'n constructie niet deugt, maar eigenlijk ben ik het om het even.'

Iedereen kent ze, de mensen, veelal de vagere kennissen, maar soms ook redelijk goede bekenden - maar nooit familieleden - dus laten we zeggen: relaties, aan wie men om nooit opgehelderde redenen altijd refereert met de voor- én de achternaam. Dus niet omdat men nóg iemand kent met dezelfde voornaam, maar omdat die Jan nu eenmaal Jan van Zanten is, of die Carola altijd Carola Klaassen wordt genoemd. Het merkwaardige effect dat dit gebruik van voor- en achternaam heeft, is dat het zowel een zekere afstand creëert ten opzichte van de persoon over wie het gaat, als enige vertrouwdheid suggereert. Des te prangender is de vraag: why?

J. van Gelder sluit een item over een Zuid-Afrikaans voetbalshirtmuseum af met: 'Leuk, al die...' DeTaaldokter zou zweren dat hij toen zei: 'memorilabia', maar ook bij naluisteren is hij daar niet zeker van. In elk geval memorabel. En het riep de opgeblazen jongeman in herinnering die beweerde in België te hebben schoolgegaan, waar het onderwijs stukken beter was dan in Nederland, en waar hij was onderwezen in de 'humanoria'.

K.-J. Huntelaar valt in: 'Fris, gebrand, geprikkeld, afgetraind.' Fris en geprikkeld, alla. Afgetraind: hmpff. Spelers zijn nu eenmaal niet langer 'goed getraind' of gewoon 'getraind', maar 'afgetraind', net zoals ballen of tegenstanders worden 'afgejaagd'. Maar dan: gebrand. Ook Huntelaar is dus gebrand. Ergens op? Een goede persoonlijke prestatie, de overwinning bijvoorbeeld? Nou, nee, niet in het bijzonder. Hij is meer algemeen gebrand. Toch wist ook hij zijn stempel niet te drukken. Op de wedstrijd? Ben je gek, niet zó specifiek. Zo werkt de teloorgang van de 'voorzetselconstituent' de ondraaglijke algemeenheid van de taal der voetbalcommentatoren in de hand. En andersom.

'Valse voorwendselen' (of: 'voorwendsels'): dat lijkt de Taaldokter een (goed ingeburgerd) pleonasme: een valse schijnreden. Of bestaat er ook zoiets als 'ware voorwendselen'? Toegegeven, zonder dat 'valse' lijkt 'voorwendselen' wat kaal, en dan smeekt het bijna om toelichting. Maar die ontbreekt dus; vandaar misschien.

D. Advocaat vertelt J. van Gelder over de kwaliteiten van voetballer M. van Bommel: 'Die worden toch nog een beetje onderkend.' Van Gelder: 'Miskend.' Advocaat: 'Miskend ook, maar ook onderkend.' Dat krijg je nu van dat rare, interessantdoenerige gebruik van 'onderkennen' voor 'erkennen.' Bedoelde Advocaat nu met 'miskennen' 'niet erkennen' en met 'onderkennen' 'niet voldoende erkennen'? Of is Van Bommel een overkende voetballer?

De productiviteit van het werkwoord 'opendraaien': de Taaldokter hoorde commentatoren al vaak over 'opendraaien naar' en 'opendraaien op', maar nu werd gezegd: 'Van Persie, voor de eerste keer. Kan-ie zich opendraaien?' Zich opendraaien. De zichzelf ontkurkende spits. Deed denken aan 'Robben. Lanceert zichzelf.' Wederkerend gebruik om het beknopt te houden. Want: 'Van Persie, voor de eerste keer. Kan-ie wegdraaien bij de verdediger en ruimte vinden om te passen of te schieten?' - dat is natuurlijk te veel tekst.

Het lijkt erop dat de Voornaamwoordvrees afneemt. De Taaldokter kreeg een mailtje van de gemeente:

'Ik was al eerder bezig om uw mail te beantwoorden, maar het lijkt erop dat deze niet verzonden is. Daarom opnieuw, mocht u deze toch ontvangen hebben, dan excuses voor het 2e keer verzenden. Let u bij het invullen van het formulier van de kapvergunning erop dat deze ondertekend wordt.'

Dát, dacht de Taaldokter in eerste instantie, is nu nog eens een 'pro-actieve' (vroeger heette dat gewoon 'initiatiefrijke') ambtenaar: mijn bericht al beantwoorden terwijl ik het nog niet heb verstuurd! Toen zag hij dat ook hier het Polyvalente Voornaamwoord zijn werk deed: bedoeld werd natuurlijk niet zijn bericht, maar dat van de ambtenaar zelf. Het 'deze' in de tweede zin kan grammaticaal alleen verwijzen naar 'uw mail' uit de eerste zin, maar logisch gezien niet. En de laatste zin bevat een voorbeeld van de voornaamwoordversimpeling waar velen zo dol op zijn: 'dit' legt het af tegen 'deze' en 'die'. Alweer dus: 'deze': Polyvalent Voornaamwoord.

Uit een mailtje aan een Vereniging van Eigenaren:

'Op de agenda staat 1 punt namelijk De Gevels. Aanstaande maandag 14 juni gaat de aannemer aan het werk met het onderste gedeelte van de gevel, deze laat op diverse plaatsen los en dient herstelt te worden voordat men met het schilderwerk begint. Voornoemde heeft niets te maken met het punt hetgeen op de vergadering wordt besproken.'

Een fraaie illustratie van de veel voorkomende combinatie van aperte spelfouten ('herstelt'), Onnodige Kapitalen ('De Gevels'), komma's in plaats van punten of puntkomma's en inhoudelijke raadselachtigheid ('loslatende gevels'?) met twijfelachtig gebruikte, belangwekkendheid suggererende terminologie ('voornoemde', 'hetgeen wordt besproken').

De Taaldokter bestelt ook wel eens online een pizza. Hij staat wel te kijken van de warmhoudmethoden anno 2010.

De Taaldokter kreeg dit fraaie 'IKEA-kryptö' toegestuurd: waarnaar verwijst dat aanwijzende voornaamwoord 'deze'? Naar 'lichaam'? Nee, dan zou het grammaticaal 'dit' moeten zijn, én er zou onzin staan: '... en het lichaam terugkrijgen als je opstaat'. Naar 'zitkussens' dan? Ook niet: 'zitkussens die zitkussens terugkrijgen als je opstaat'. Maar nu staat er ook onzin. Natuurlijk is bedoeld: 'Zitkussens die zich naar het lichaam vormen en hun oorspronkelijke vorm terugkrijgen als je opstaat'. Zal wel te ingewikkeld zijn.

Het merkwaardige is nu dat schrijvers over het algemeen juist lijden aan een soort Voornaamwoordenvrees. Daarom neigen zij tot wat kinderlijk aandoende herhalingen. In constructies als 'Wij hebben onze verzekeringsagent gevraagd om uw claim te behandelen. Deze zal de aansprakelijkheid onderzoeken' vervangen zij 'deze' graag door nog maar eens 'onze verzekeringsagent' te schrijven. Opdat de lezer niet denkt dat 'deze' verwijst naar 'claim'.

Te vrezen valt dat de schrijver in het IKEA-geval redeneerde dat 'deze' zich flexibel naar zijn bedoeling plooit en dan 'deze weer terugkrijgt'. Een polyvalent, breed inzetbaar voornaamwoord.

'Goeie balafname door Joris Mathijsen.'

Afgezien van de nog steeds licht storende - want enigszins infantiel aandoende - naam van haar partij (de Taaldokter moet bij het horen ervan altijd onwillekeurig denken aan de Club van de Zwarte Hand), maakt de spreektrant van F. Halsema een stem op haar niet aantrekkelijk. Zelf even oefenen? Klem de kaken stevig op elkaar en begin met: 'Laawelweze...' ('Laten we wel wezen').  Afgekeken van A. Kant?

Zonder meteen weer van alles te roepen over zakkenvullers en de Kleine Man die de lul is - er is een hoop smerigheid in het politieke debat: eerst moest er steeds geld worden 'opgehoest', nu wil iedereen maagzuur-emmers. Althans, dat verstond de Taaldokter de eerste keren dat enkele politici meenden het gezondheidsbeleid 'pakkend' te moeten illustreren met een 'herkenbaar voorbeeld'.

Jip-enJanneke-stadsomroep AT5 grossiert in klassiekers. Gisteren: 'De politie stuitte op twee kisten met minutie.' Maar liefst twee keer. Binnen een muniet.

J.P. Balkenende op de vraag of er voor hem na de verkiezingen eventueel ook 'een vicepremierschap inzit': 'Dat is een als-scenario, daar ga ik uiteraard niet op in.' Het bekende Als-scenario. Wij begrijpen natuurlijk dat onze premier daar niet op kan ingaan. (Ingaan op een scenario?) Alsof hij de interviewer betrapt op het gebruik van onoirbare methoden. Het aplomb van dat 'uiteraard' ook...

En hij komt er al jaren mee weg. In die heerlijke verkiezingstijd van 2006 zei hij, op de vraag wat er zou gebeuren als de verkiezingsuitslag slecht zou zijn voor zijn partij: 'Ja, dat is een als-vraag.' Alsof dat hem van de plicht tot antwoorden ontslaat. En nooit, nooit is er een journalist die dan zegt: 'Ja, dit is een als-vraag. Is daar iets mis mee? Wilt u geen antwoord geven? Dan lijkt het mij zinniger dit gesprek nu te beëindigen. Uiteraard.'

En de klassieker: deze. 'Inmiddels is deze Ryan Babel in de ploeg gekomen voor Dirk Kuijt.' (Die andere zit nog in de kleedkamer te punniken.)

Commentator: 'Is het optisch, of oogt-ie wat vermoeider, Robin van Persie?'

Telegraaf-hoofdredacteur Sj. Paradijs op de vraag van die Jan met de Tandjes van de EO waarom de SP niet en andere politieke partijen wél een pagina van zijn prachtkrant mochten maken: 'Dat was een keuze.' Alsof dat ook maar iets verklaart. Een keuze. Ja, hèhè, maar de vraag was: waarom die keuze? 'Dat was een keuze'. Vgl. J.P. Balkenende met zijn 'Daar geef ik geen antwoord op, dat is een als-vraag.' Antwoorden die iedere rechtgeaarde journalist tot razernij behoren te drijven. Zo niet in dit geval. Weliswaar werd er even doorgevraagd, maar dat leverde vergelijkbare antwoorden op. Kwaliteitsjournalist interviewt kwaliteitsjournalist.

Het WK voetbal nadert ontegenzeggelijk, dus: nieuwe aanvullingen op het Klein Voetballexicon.

Zonder commentaar gesignaleerd '...wilde opendraaien naar zijn linkerbeen.'

Elke wedstrijd weer benieuwd wie er nu weer uit wiens rug komt. Eerste aflevering van deze rubriek rond de 35ste minuut van Nederland-Frankrijk, enkele jaren geleden: 'Ribéry uit de rug van Ooijer.' Prachtige, plastische, begrijpelijke uitdrukking.

Eindelijk opgetekend, een veelgehoorde variant op de constructie met 'ten opzichte van': 'Duwen ten opzichte van Braafheid.' Niet: 'tegen Braafheid', nee: ten opzichte van. Waarom? Het zal wel te simpel klinken, anders. Een eufemisme, ook: tegen klinkt misschien wel erg direct en zeker, en stel je nu toch voor dat de herhaling uitwijst dat er helemaal niet 'tegen' Braafheid werd geduwd, maar meer een beetje zomaar, in het algemeen. De Taaldokter bespeurt sowieso een perfide voorkeur voor archaïsche taal bij lieden die een camera of microfoon voor de neus krijgen. 'Ja, ik heb hem geduwd, maar ik heb ten opzichte van Braafheid en de fantastische supporters mijn excuses aangeboden.'

Commentator tijdens oefenwedstrijd Nederland-Ghana, terwijl de kijkers mannetje Sneijder met een pijnlijk gezicht over zijn enkel zien wrijven: 'Sneijder. Heeft last.' Van de recessie? Van zijn vriendin? Van zijn knie? Met andere woorden: waar is de 'voorzetselconstituent' gebleven? Nee hoor: in het voetballexicon heeft 'last hebben' dergelijke moderniteiten helemaal niet nodig.

Dit keer P. de Leeuw over de Gojjegraaf.

Nederlander in Zuid-Afrika op BNR over het dreigende WK voetbal: 'We hebben wat dat betreft de schoen opgepakt vanuit het Heineken-House-principe.' Dat wie de schoen past, deze aantrekke, en zwijgt over dergelijke principes. Of de doek in de ring werpt.

Taaldokter.nl schreef het Duurzaamheidsverslag 2009 voor de gemeente Amsterdam, én de publieksversie. Afgelopen week gepresenteerd tijdens de GRI-conferentie in de RAI.

De Taaldokter over ambtenarenjargon.

F. Halsema van Groenlinks twitterde vanmorgen: 'Mijn hart gaat uit naar de nabestaanden van de decembermoorden.' Daarop meende I. van Gent van dezelfde partij te moeten antwoorden: 'De mijne ook!' De Taaldokter dacht: de hart van die meisje is te groot.

Lees en luister hier.

Horeca o horeca.
Op een mooie pinksterdag anno 2010, in een aangename uitspanning, gebeurt het nog steeds: bestelling wordt gebracht en verder wellevende oberes zegt, met afgewend gelaat - dat doen ze altijd, maar waarom toch: walging? Angst voor besmetting?: 'Kijk es.' Kijk eens? Ondanks de onmiddellijk opwellende woede voelt de Taaldokter zich dan bijna verplicht blij verrast naar een heel gemiddeld biertje te kijken. Om, als hij denkt weer op te mogen zien, te bemerken dat oberes meteen de hielen weer heeft gelicht. Waarom toch? Nou ja: bij het opnemen van de bestelling zei ze in elk geval niet 'Zeggetis?'

Gehoord: 'U bent de perversoonlijking van...' De Taaldokter vergat prompt van wát, maar het zal wel 'het kwaad' zijn geweest.

J.P. Balkenende ventileert tijdens dat 'premiersdebat' (haalt dat het woordenboek?) zijn toekomstideaal voor 'ons mooie land': 'Ik wil dat mensen een toekomstoriëntatie met elkaar opbouwen.' Goed woord. Toekomstoriëntatie. Past overal. Crisis? Honger en armoe? Maakt niet uit, we bouwen in elk geval een toekomstoriëntatie op. Met elkaar. Wereldbrand? Sorry, even geen tijd. Ben een toekomstoriëntatie aan het opbouwen.

De geheel ten onrechte niet van de tv weg te denken ex-voetballer en voetbaltrainer W. van Hanegem over spelers, trainers, vroeger en het verschil: 'Als speler heb je... of, eh, als speler had je...' En toen volgde iets wat 'je' als trainer niet hebt... of, eh... had. Verrrassend, omdat je - ijdel natuurlijk - hoopt en door het begin van de formulering ook een beetje verwacht dat hij, eindelijk, dat vermaledijde 'je' om te refereren aan de eerste persoon enkelvoud corrigeert tot 'ik'. Nee dus: hij corrigeert wel, maar niet de persoon - de tijd! 'Als speler had je...' Terwijl dat 'je' in de verleden tijd zo mogelijk nog gewrochter klinkt dan in de tegenwoordige tijd. Als Taaldokter heb je soms zoiets van nou jaaaa.

De Taaldokter hoorde een vrouw door haar telefoon zeggen 'Ik weet hoe Marjet daar in zit, maar ik wil even weten hoe Peter er in zit’. Hij vond zichzelf zijns ondanks conservatief, toen hij  bedacht dat wat we in dergelijke situaties vroeger zeiden - willen weten hoe mensen ergens 'tegenover staan' -  natuurlijk eigenlijk net zo'n merkwaardige manier is om te zeggen dat je iemands mening wilt weten, maar dat toch mooier vond dan ergens 'in zitten'. Hij besloot er maar niet lang over in te zitten.

... gaat vervoer per spoor hard achteruit. 'Goeiemorrege... eh... -middag. Hehe. Effe inoefenen.' INoefenen? Godallemachtig. Laat hij gewoon zijn vak uitoefenen.

'Deze trein gaat richting Bijlmer.' Deze en vergelijkbare omroepberichten waren jarenlang - en zijn misschien nog steeds wel - dagelijks te horen in de Amsterdamse metro. De treinen gingen dus niet naar een station - haha, ja, was het maar zo eenvoudig meneertje - , maar je mocht je in de handjes wrijven als je tegen zonsondergang ergens in de buurt van de bestemming was aangekomen. Pientere methode om onder de verantwoordelijkheid voor het naleven van de dienstregeling uit te komen.

Zie ook het Syndroom van Richting onder ziektebeelden.

'Dames en heren, het treinstel met nummer 8419 blijft achter en wordt afgerangeerd.' Uitgerangeerd. Kaltgestellt. Weg.

In de trein tussen Alkmaar-Noord en Amsterdam: ’Ja dames en heren, u merkt het: we staan even stil. De reden is logistieke problemen.’

De 'logistieke problemen' bestonden eruit dat zeven (7!) spoorwegbeambten zich wat onwennig bezighielden met een zwartslaper: een man die zonder kaartje in de trein had liggen slapen, zich niet wilde identificeren, en op station Alkmaar werd overgeleverd aan de spoorwegpolitie. Met rode oortjes begonnen de zeven druk te bellen - je maakt wat mee - en de man - die onmiskenbaar de indruk wekte dit vaker mee te maken - werd in de boeien  geslagen en afgevoerd door twee potige jongens van Jan de Wit, stavast en zessen klaar. ‘Logistieke problemen’. Waarom niet gewoon gezegd wat er aan de hand was, terwijl de reizigers uit het raam hingen en toekeken?

Utrechter in de trein: 'Hij vertrek woar je nie ben, hij goat heen woar je niet mot weze, en ondertussen stoat-ie aanderhaalf uur stil.'

'Euwij arrrrriveren nu op eurrrrrotterdam zzzzentraal, ik ehherhaal, eurrrrotterdam zzzzentraal.'

Conducteur: 'Over enkele ogenblikken ztation Zhertogenbosch. Deze trein gaat door naar Zittard.' Tsss.

Steeds vaker te horen: 'de majesteit'. Niet meer 'hare majesteit' of 'zijne majesteit'. 'De majesteit droeg een rood ensemble.' Vermoedelijk ook in de aanspreekvorm: niet langer 'uwe majesteit', maar: 'Blieft de majesteit nog een kaakje?' Fantasieloze taalnivellering en eigenlijk majesteitsschennis die ons, Taaldokter (verstokt republikein), een doorn in het oog is.

Miss: 'Het gaat er toch niet om hoeveel IQ je in je hoofd hebt?'

De Taaldokter wenst het niet meer te horen:
'Moeten we niet een statement maken?'
'Hij maakt wél een statement.'
et cetera.
En nu gaat hij even buiten een statement maken.

Nog maar even wat horeca-ervaring. Kok werd opgehemeld: 'Hij is de Pele van het koken.' Reactie: 'Meer de Jean-Marie Pfaff.' Over smaak valt best te twisten.

Echt gehoord: 'Mag ik u even interpreteren?'

Ober die bestelling brengt (espresso, calvados, glaasje water en taart) tot Taaldokter: 'Alles voor meneer?' Een brede glimlach was zijn antwoord. En dank voor de prachttitel.

Gehoord op terras, eigenaar van eetcafé tegen bekende over zijn 'keukenbrigade': 'Het nadeel van echte koks is dat ze altijd hun eigen inbreng hebben.' Laat die boze tv-koks het maar niet horen. Best lekker gegeten.

De slogan op de 'waardetransportauto's' van 'Brink's' luidt: 'People. Trust. Innovation.' Dat Engels, alla - maar 'Mensen. Vertrouwen. Innovatie.'...; wat is dat voor onzin? Laten we maar drie krachtig klinkende termen achter elkaar zetten, en in elk geval iets met 'innovatie' doen, dan komt het allemaal goed, lijkt de achterliggende gedachte. Heel innovatief. Dat je daar in moet rijden...

Echt gebeurd, weliswaar zo'n dertig jaar geleden, op een Nederlands ministerie, maar het had helaas evengoed vandaag kunnen zijn geweest: ambtenaar wordt berispt omdat hij had geschreven dat iets 'onmogelijk' was; dat had natuurlijk moeten wezen: 'niet wel mogelijk'. Positief blijven denken maar.

En wat stond er, na alle gebruikelijke clichés, op de wijnkaart van restaurant Pompstation? 'Mooi betimmerd met hout'. Het moet toch niet gekker worden...

Kijk hier.

Wat leven we toch in een rare tijd, dacht de Taaldokter, toen hij, de dichter Hendrik de Vries googelend, tussen de eerste hits zag staan: ‘Hendrik de Vries is op Facebook.’ ‘Te vreeslijk om zich in te verdiepen.’

Uit de categorie Onzin in het nieuws: ‘Het ontwikkelen van een medicijn duurt zo’n vijf jaar en is zeer kapitaalintensief.’ Lees: 'duur'. Waarom juist zo’n term gebruikt in een journaal (AT5) dat erom bekend staat bij voorkeur in kleutertaal te formuleren? De wegen der hoofdstedelijke journalisten zijn zeer begripsintensief.

De Taaldokter hoorde met een half oor iemand op tv, die het vermoedelijk had over een computerprogramma: ‘Dit is bijvoorbeeld een appel. Die kun je uit laten deinen, en daardoor krijgt die appel een eigen karakter.’ Afgezien van het merkwaardige gesuggerereerde verband tussen groei en karakter werd zijn halve oor natuurlijk getroffen door dat 'uitdeinen'. Why? Dacht de spreker echt dat 'uitdeinen' 'groter worden' betekent? Hoorde hij halverwege zijn zin 'uitdijen' aankomen en hypercorrigeerde dat? Hoe één versprekinkje vragen oproept die uitdijen als het heelal zelf. En de Taaldokter schoot glimlachend zijn eigen vrees voor - maar tegelijkertijd heimelijke aantrekking door - het 'dijenvlees' op de kaart van een 'fusionrestaurant' aan de Amsterdams Zeedijk te binnen.

De gewrochte constructie wint rap aan populariteit - niet langer praten alleen politici zich er wol mee in de mond, ook het NOS-journaal doet er aan mee: 'Er is sprake van grote aardverschuivingen'. Waarom toch niet gewoon: 'Er zijn (of waren) grote aardverschuivingen'? Waarom toch gekozen voor deze meer vragen oproepende dan beantwoordende formulering? Er is werkelijk geen houtsnijdende oorzaak voor te noemen, behalve verregaande luiheid en het alom gehuldigde motto 'Waarom zelf iets verzinnen als een cliché volstaat'.

Nu weer J.P. Balkenende over de vliegramp in Libië - waar alle commentatoren ongevraagd kwalificaties als 'verschrikelijk' aan menen te moeten toekennen, wat de Taaldokter nog moet horen bij alledaagse rampen die overal ter wereld plaatsvinden, maar dat terzijde -: eerst zei hij 'Er is sprake van veel onzekerheid', vervolgens: 'We hebben afgesproken dat er tot vrijdag geen sprake zal zijn van politieke campagneactiviteiten'.

Man op tv, gevraagd naar 'het waarom' van bevrijdingsdag: 'We zijn vrij. Dat mogen we toch vieren? Dat MOETEN we vieren zelfs!'

In de NRC van 10 mei schreef R. Dijkgraaf, president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen: 'Het is zonneklaar dat grootschalig wetenschappelijk onderzoek nodig is om de mondiale vraagstukken te adresseren.' De Taaldokter zijn mond viel open. Niet vanwege de ruimte die de krant biedt aan open deuren (mededelingen die beginnen met 'Het is zonneklaar dat...' zijn overbodig óf ze bevatten een drogreden - en dan zijn ze eigenlijk ook overbodig), maar omdat het boegbeeld van de Nederlandse wetenschap zijn toevlucht zoekt in zo een onnodig Amerikanisme: 'adresseren'. Zou hij daarover hebben nagedacht?

'... Om grote vraagstukken op te lossen... Hmm, beetje te concreet misschien... Laten we zeggen "mondiale vraagstukken", dat is al beter... en dan... "aan te pakken"...? Nee. Wacht, ik heb het: "te adresseren". Dat wordt 'm!' Of moet je hopen dat hij er juist niet over heeft nagedacht - en gewoon die 'voortschrijdende invloed van het Engels' in de wetenschap zijn werk heeft laten doen? Vraagstukken adresseren... Hou toch op!

Zie ook: issues adresseren.

En weer stond het er, dit keer in de NRC van 8 mei:
'Is dit het begin van het einde van de euro? Dat is niet ondenkbeeldig.'
Ondenkbeeldig. 'Denkbeeldig' = ondenkbaar. 'Niet denkbeeldig' = niet ondenkbaar. 'Niet ondenkbeeldig' = niet niet ondenkbaar. Min maal min is plus, dus: ondenkbaar. Toch knap, precies het tegenovergestelde schrijven van wat je bedoelt, terwijl niemand het doorheeft. Niet ondenkbeeldig, zou je zeggen. Raar woord eigenlijk.

Taaldokter.nl verzorgde een flyer voor ondernemers namens de gemeente Amsterdam: Mag het licht uit?

Tijdens Koninginnedag op Amsterdamse dorpsomroep AT5 werden twee presentatrices in een bootje of op een vlonder bezocht door 'Bekende Amsterdammers': die intellectuele en culturele fine fleur van de hoofdstad, gespecialiseerd in belspelletjes, soaps, het luchtige lied en in het openbaar spreken over elkaar. Toen een hem onbekend meisje met een camouflagepet op en ook verder een tamelijk onbetekenend uiterlijk en passant werd toegevoegd - zonder dat ook maar iemand de indruk wekte dat overdreven te vinden - dat zij 'natuurlijk een stijlicoon' was, meende de Taaldokter toch dat de inflatie van het begrip 'icoon' voltooid was. Een stijlicoon. Je moet het willen zijn, maar dan ben je ook wat. 'Wat doe jij voor de kost?' 'Oh, gewoon. Stijlicoon.'

Steeds vaker te horen, bij wijze van 'voorstellen', 'laten weten', 'in overweging geven': 'tegen je aanhouden'. 'Mag ik dit even tegen je aanhouden?' Bij de luisteraar vat de illusie post zich behaaglijk tegen de warme woorden van de spreker te kunnen aanschurken. Lekker. - Maar dan volgt er gewoonlijk een als het universum zelf uitdijend verhaal, dat weinig te maken heeft met een concreet voorstel. De spreker swaffelt zijn gedachten, meningen en ideeën vrijelijk tegen je aan. Niet zelden ontaardt het in discussies volgens het patroon:

'Mag ik dit even tegen je aanhouden?'
'Maar laat me jou dan even dit meegeven.'
'Dinges wilde ook nog iets aandragen dacht ik.'
'Dat heeft ze net al aangegeven.'

Ook hier weer de suggestie van concreetheid door een 'lichamelijke' beeldspraak ter verbloeming van een oorverdovende vaagheid. 'Mag ik u dit even door de strot duwen?'

De Taaldokter volgde een discussie op tv tijdens welke weer telkens woorden als 'geloof' en 'respect' door de lucht vlogen alsof ze niets kostten, en waar sommige mensen maar geen genoeg van lijken te kunnen krijgen. De onvermijdelijke Mondige Moslima en de geprangde arabist ontbraken natuurlijk niet. Toen de woordenwisseling zich toespitste op de inhoud van de koran bleek de moslima het niet eens te zijn met de wetenschapper: 'Dat u toevallig arabist bent wil nog niet zeggen dat u mij kunt vertellen wat er in mijn geloof staat.' Afgezien van de moeizame formulering een opmerkelijke uitspraak, die goed past in de tendens alle autoriteit in twijfel te trekken; het zal niet lang meer duren voor de longarts hoort: 'Dat u nou dokter bent geeft u niet het recht te zeggen dat roken slecht is', of de leraar Nederlands: 'Dat u toevallig neerlandicus bent geeft u nog niet het recht mij  te vertellen wat er in de grammatica staat.' De Taaldokter meende zelfs te horen dat ze begon met 'Met alle respect...' Onbenulligheid vindt altijd de haar welgevallige waarheid.

Taalhobbyisten mogen zich er nog steeds graag over opwinden en tandenknarsen 'groter dan... groter dan...' als het Boze Als weer eens klinkt. Treffender bewijs dat je evengoed tegen de regen kunt protesteren als hierboven zag de Taaldokter niet eerder. Je bent toch niet gek?

De Taaldokter kreeg de tekst hierboven toegestuurd door een kritische taalgebruiker. Close reading van commerciële internetpagina's is na al die jaren blijkbaar voor velen nog steeds een bron van vreugde: in slechts enkele zinnen de Ziekte van Welke, de d/t-fout, de Onnodige Hoofdletter en de Waanzinnige Wending... Wekt de verdeling van de mensheid in particulieren en hoveniers nog een glimlach op, met de 'In den beginne-toon' van de tweede zin komt de tekst bijkans los van al het aardse, om dan weer ruw te landen op de 'gebakken stenen'. Poëzie van Toos van de Typekamer.

En nu gaat de Taaldokter ze maar eens met naam en toenaam noemen: vandaag was het sportverslaggever Erik Oudshoorn in de NRC. Niet doen, 'vervangen voor'! Desnoods 'Rommedahl brengen voor Pantelic', maar niet 'vervangen voor'! Honderd keer schrijven: 'vervangen door'.
Zie ook Vervangen voor.

En als u toch niets te doen heeft, probeer dan deze tekst uit een programmaboekje eens te ontcijferen. Dat de tekstschrijver het vertaalde uit een Oostenrijkse krant mag geen excuus zijn voor de nachtmerrie-achtige abstractie die 'zich presenteert als de som van taalkundige stuiptrekkingen', zodat niemand meer 'met gereduceerde stilistische gebaren het voortbrengen van energetische opladingen begrijpt', ook al is er een 'vergelijkend extravert contrast' met 'gestileerde imiginaire taalfolklorismen' die 'dansen op vlakken van platte vergelijkingen', jankende taalgebruikers en onbehouwen barbarismen. En dan laat de Taaldokter zich hier nog van zijn 'emfatische kant' zien.

Gehoord in een café, uit de mond van een man die met een andere man was verwikkeld in een 'relatiegesprek' over hun vrouwen: 'We hebben naar elkaar toe uitgesproken dat we het een beetje saai vinden.' Vrouwen, laat af van alle hoop.

Voortdurende ergernis: in kunstcommentaren wordt regelmatig gezegd dat de desbetreffende uiting 'verwijst' naar iets (een andere kunstuiting, 'de werkelijkheid'), alsof dat een kwaliteit op zich is. Vaak wordt er zelfs 'een subtiel spel gespeeld met verwijzingen naar...'. In zeer enge gevallen 'verwijst' het kunstwerk 'naar zichzelf'. Noem hem conservatief, maar de Taaldokter is ervan overtuigd dat een beetje knippen en plakken, kopiëren en plagiëren geen garantie is voor degelijke kunst - hooguit een gevolg van handige 'marketing'. Verwijzen is geen kwaliteit. Verwijzen is geen kunst.

De Taaldokter hoorde een vrouw bij de EO over een bomaanslag: 'Een aanslag verbaast je altijd, zeker als ie zo'n grote omvang heeft.' Spreken over 'een aanslag van deze omvang' is niet raar - die nadruk op 'het hebben van een omvang' van de aanslag is dat wel: de associatie met dik(doenerigheid) dringt zich op.

Leuke constatering, die aansluit bij de stelllige overtuiging van de Taaldokter dat de neiging tot vereenvoudiging de grondslag is van de meeste, zo niet alle taalverandering; kijk hier.

De Taaldokter ontving van de gemeente de tekst: 'Op woensdag 14 april organiseert de gemeente een besloten afscheidsfeest voor Job Cohen. Wilt u de oud-burgemeester van Amsterdam nog bedanken, succes wensen, of iets anders meegeven?'

De Taaldokter herkauwde de zinnen. 'Meegeven.' Hier was niet bedoeld 'een presentje meegeven'. Dit was het meegeven van de Vergadertijger: 'Mag ik je dit dan nog even meegeven' - en dan 'gaf' hij altijd een lang verhaal 'mee'. Waarvan de status niet altijd even helder was; ging het om 'op het hart drukken', 'informeren', 'met klem adviseren', of nog iets anders? 'Ik geef het je even mee.' Het drukt zowel een akelig informele vrijblijvendheid uit, als op niets gestoelde superioriteit ('Eigenlijk weet ik het beter') - een funeste combinatie.

De Taaldokter besloot de burgemeeester maar niets mee te geven.

Het verbaast eigenlijk niet in deze tijd, waarin iedereen zich om het minste of geringste 'gekwetst' voelt, die nieuwe rage: je van tevoren gewoon maar vast excuseren. Ook al gaat het om een kerstdiner.

En nu de Taaldokter zich toch weer opwindt over (ex-)vakbondslieden; op tv meende iemand van de FNV te moeten opmerken: 'Dat is volsterkt in tegenstrijd met onze gedachten daarover.’ Prachtig woord, tegenstrijd. Contra-spraak.

Nederlandse tv-reclame anno 2010: 'Hoe groot is de kans dat uw kinderen bij anderen iets kapot maken? Vraag het uw adviseur.' En wat zegt 'mijn adviseur' dan? 'Heel groot'? 'Vijf procent'?

De onnavolgbare D. Terpstra: 'De vraag is hoe je binden en verbinden moet verbinden met dat thema van aanpakken.' Door dat stoere 'aanpakken' klinkt het nog in de verte concreet, maar wie hier na een minuut analyse nog chocola van kan maken verdient een prijs. De man heeft het ook nooit over 'vroeger' of 'tot nu toe' maar altijd over 'de achterliggende periode'. Doodvermoeiend.

Het lijkt wel of lange en 'moeilijke' bijvoeglijke naamwoorden niet meer mogen; nu weer hoorde de Taaldokter iemand zeggen: 'Het is zo cliché, maar ik word er helemaal paranoia van.'

Sokken stoppen en kleding verstellen, wie doet het nog? Des te merkwaardiger dat de Taaldokter het woord 'wetsvoorstel' steeds vaker hoort uitspreken als 'wetsverstel'.

Fraaie begripsverwarring in een van de talloze voetbalpraatprogramma's die ons land kent: eerst werd er gesproken over 'innerlijke verdeeldheid' bij een club, vervolgens werd opgemerkt dat daar 'intern om gelachen' was. De Taaldokter moest inwendig grinniken.

Steeds vaker, lijkt het wel, hoort of leest de Taaldokter constateringen in plaats van wensen. De zogeheten aantonende in plaats van de aanvoegende wijs. Meer precies: ‘gaat’ in plaats van ‘ga’. Gisteren weer op de achterpagina van de NRC: ‘Het gaat jullie goed. Proost!’ Het heeft er alle schijn van dat het steeds minder taalgebruikers merkwaardig voorkomt plotseling in een betoog vast te stellen dat het goed met iemand gaat. En dan af te sluiten. Weerspiegelt dit een maatschappelijke trend? Enfin – het ga u lekker.

Taaltoezicht maart 2010

Echt gehoord, inclusief hoofdletter: 'Ze is Kunstenares. Ze maakt spanningsvelden van stilte.'

De fraaiste naam ooit kwam de taaldokter tegen in - waar anders - Brazilië: Olympio Bonald Junior. Maar dit was een goede tweede - vooral als hij zich er de Waalse uitspraak bij voorstelde. Apres ses succès à Paris, Las Vegas, Waardamme... Poëzie.

Heerlijk, alleen dat woord al. De Taaldokter doet ook een duit in het zakje. Uit de pers: verloedering of verandering?

'Het is geen schande als je tegen Juventus je stempel niet kunt drukken', sprak de commentator over een jonge Ajax-voetballer. Niet: 'als je je stempel niet op Juventus kunt drukken', of, wat logischer zou zijn, 'als je tegen Juventus je stempel niet op de wedstrijd kunt drukken', maar gewoon 'je stempel drukken.' Steeds vaker te horen. Lekker je stempel drukken. Het heeft bijna iets onsmakelijks.
'Wat zit je daar te doen?'
'Even me stempel drukken.'

De Taaldokter zoekt geografische ziektebeelden. Hij kent al de Mastreechter Staar.

Bij (hoge) 'nood' of 'calamiteiten' op het Amsterdamse stadhuis word je geacht een boekwerk door te nemen alvorens tot actie over te gaan. Dit riep bij de Taaldokter warme herinneringen op aan de overheidsinstantie die schreef: 'Wij hebben diverse calamiteitenbestrijdingsplannen waarin de te nemen maatregelen staan beschreven die nodig zijn om de gevolgen van een calamiteit/ramp/crisis te minimaliseren.'

Aankruisen wat niet gewenst is. Hoe één zin talloze vragen kan oproepen (één gek kan meer vragen stellen dan duizend wijzen kunnen beantwoorden):

• hoezo 'diverse' plannen?
• waarom dat 'te nemen'?
• waarom dat 'beschreven'?
• waarom dat 'die nodig zijn'?
• et cetera
• ad infinitum

Kortom: waarom niet gewoon geschreven: 'Wij hebben een calamiteitenplan'? De Taaldokter kent het antwoord al, maar stelt af en toe graag een retorische vraag. En nu fluks naar de calamiteitenuitgang!

De Taaldokter kreeg via doorgaans welingelichte kringen het Vraag- en Ontwijkschema van een bekend bewindspersoon. Hij heeft één aanvulling: plaats er een extra kolom voor met de tekst: 'Ik wil alleen maar aangeven van...' En natuurlijk een kritiekpuntje: de tekst in de vijfde kolom moet vanzelfsprekend luiden: 'We moeten ervoor waken alleen over de vorm en niet over de inhoud te spreken.' Overal toepasbaar.

'George, aannemen, en... HET SCHIETEN OVERLATEN AAN MULENGA!'

'Zomaar inleveren van Bak-Nielsen'.

De Taaldokter vindt het een sympathieke politieke partij van meest weldenkende mensen, heus, maar kan het nu gvd afgelopen zijn met die 'vernieuwingsagenda' van D66? Gadverdarrie bah! Vernieuwingsagenda. Doorpakken.Huuuuh!

Geachte mevrouw,

Ik heb vaak last van gebrek aan typekracht bij afwezigheid van mijn secretaresse. Toch maak ik, 44 jaar met vijftien jaar Taaldokterervaring, geen gebruik van uw aanbod. Hierbij ontvangt u een zakje met letters. Als u deze binnen 24 uur in de juiste volgorde opeet gebeurt er verder niets. (Tip: de uitkomst zegt iets over mijn ergernis, frustratie en woede). Ik wens u smakelijk eten. Mocht u om een dokter verlegen zitten dan houd ik mij aanbevolen en kunt u een beroep op mij doen.

Vriendelijke groet, ook aan Tante Betje,

Uw Taaldokter

Ook de 'Nederlandse Energie Maatschappij' (voer voor de spatiepolitie, maar een slimme, vertrouwenwekkende naam - nog net niet met sch) heeft het in tv-spotjes over 'als goedkoopste getest'. Als de Taaldokter het zich goed herinnert begon deze constructie aan een opmars met 'als beste gestest' (waar nog een lekker binnerijm in zat), wat de verbazing bleef prikkelen over die nieuwe constructie 'testen als', die hem nog steeds niet lekker zit. Als eerste of tweede testen, prima. Als beste testen? Dat kan dan toch niets anders betekenen dan 'als beste beginnen aan de test'? Mene tekel.

En nu hij het er toch over heeft: waarom wordt het meervoud van 'test' steeds vaker 'testen' in plaats van 'tests'?

Het onnavolgbare tv-programma Goedemorgen Nederland wordt om de haverklap onderbroken door verkeersinformatie (waarvan je je afvraagt welk doel die dient, want de files blijven omdat men toch wel in de auto stapt - okee, misschien was het nog veel erger zonder die verkeersinformatie, maar de Taaldokter vermoedt dat het net zoals met het weer is: je kunt er wel tegen zijn maar het is er toch, en daarom geven we er 'informatie' over), en die verkeersinformatie wordt dan afgesloten met het zinnetje: 'Tot zo ver de actuele verkeersinformatie.' Handenwrijvend ga je er eens goed voor zitten: zometeen komt de oude verkeersinformatie ook nog! Maar nee, die blijft uit. Kijkersbedrog.

In Buitenhof sprak een docent Nederlands over 'kennis en vaardigheden aanbrengen'. Laat de Taaldokter nu altijd hebben gesproken van 'iemand kennis en vaardigheden bijbrengen'! Maar nee: eerst binde men de leerling terdege vast, dan brenge men de kennis en vaardigheden aan - in dunne laagjes, zodat ze goed drogen.

Het kwam er koelbloedig uit en 's mans tafelgenoten wekten de indruk dat ze ook niet raar zouden hebben opgekeken als hij had gesproken van 'kennis en vaardigheden bevestigen'. De Taaldokter vermoedt een analogie met dat vreselijke 'aandragen', dat tegenwoordig zo graag wordt gedaan met bijvoorbeeld 'oplossingen'. Misschien was dit 'aanbrengen' wel een halfbewuste samentrekking van dat 'aandragen' en 'bijbrengen' - waarbij het vermijden van dat eerste slechts kan worden toegejuicht, maar te vrezen valt dat het vermijden van 'bijbrengen' is ingegeven door de neiging niet te traditioneel of autoritair over te komen. 'Kennis bijbrengen? En wie bent u dan wel? Aanbrengen zul je bedoelen!' Of is dit alles nu projectie van de Taaldokter?

VNO-NCW-baas Wientjes had het op tv binnen één minuut over zowel ‘volgedragen’ als 'doorgewrocht’. Merkwaardig onmodieuze verlenging in plaats van verkorting; 'voldragen' en 'doorwrocht' zullen hem waarschijnlijk te moeilijk hebben geleken voor zijn gehoor. Toch beter dan onzin.

De Taaldokter belde een Hoge Ambtenaar. De secretaresse nam op: 'Die is er niet. Kan ik u mischien doorverbinden?' Taaldokter: 'Dat hoop ik.'

In: Handhaving, december 2009

Eerdere ambtenarentaal hier.

Niet meer weg te denken: de constructie 'naar... toe'.

Ik voel me ongemakkelijk naar jou toe.
We moeten dit goed naar de werkvloer toe communiceren.
Ik ben bezorgd naar de toekomst toe.

Ten opzichte van, naar, met, voor, over - het zijn alle stijlvoller en duidelijker alternatieven voor dit vergaarbakbegrip. Het lijkt verwant met het epidemische vormen aannemende Syndroom van Richting. De populariteit van dergelijke softe formuleringen baart de Taaldokter grote zorgen. Naar de toekomst toe.

De Taaldokter hoorde iemand zeggen: 'Heb je hem z'n boek teruggegeven?' En plotseling schoot hem een heel andere 'hem z'n' te binnen: die van de aangetrouwde Grappige Oom, die lang geleden - niet grappend - tot zijn vrouw sprak, wijzend op de jonge Taaldokter: 'Heb je hem z'n stukkie gelezen?' Hem z'n stukkie. Toen al vroeg de Taaldokter zich af waarom de oom niet gewoon zei 'zijn', maar vragen deed hij het niet, beschroomd de Grappige Oom zich ongemakkelijk te laten voelen omdat hij geen 'standaardtaal' sprak. Want dat was 'hem z'n' niet, zoveel was duidelijk.

Anno 2010 levert een vluchtige speurtocht via Google eigenlijk slechts één relevante treffer op bij 'hem z'n': in een stuk over 'pronominale isomorfen in Belgisch-Limburg' op www.dnbl.org schrijft A. Stevens:

Een ander interessant aspect van het geval ligt in het feit dat door de evolutie d > z het oorspronkelijke dijn een homoniem geworden is van zijn, mann. pronomen van de 3^e pers. enkelvoud. In de plaatsen waar beide samengevallen zijn wordt de homonymie op volgende eigenaardige wijze vermeden: in twijfelachtige gevallen waar het zinsverband niet duidelijk op een 2^e of een 3^e persoon wijst, wordt zijn (3^e pers.) vervangen door ‘hem z'n’. Zo bv. te Bilzen: zɛ.i* kɪ*nd ɪs ni bɛːtər ɑz ət mɑ.int (: Jouw kind is niet beter dan 't mijne) maar: (h)em zə kɪ*nd ɪs ni bɛːtər ɑz ət mɑ.int (: Zijn kind is niet beter dan 't mijne)! Zo ook: tɪs (h)em zənən (h)uːt, tɪs tə zɛ.i*nə ni (= 't Is zijn hoed, 't is de jouwe niet!)

De Taaldokter verwedt er zijn ijsmuts onder dat hij 'hem z'n' vaker heeft gehoord, en de Grappige Oom was geen Belgisch-Limburger - integendeel, zou hij bijna zeggen. Vraag: is 'hem z'n' inderdaad een zeer obscuur (regionaal) verschijnsel? En welk fenomeen ligt eraan ten grondslag? Is 'zijn' te 'beschaafd'? Of is dat 'hem' - enigszins in de lijn van het door Stevens gesignaleerde vermijden van homonymie - gebruikt als specificatie van 'zijn' - is het voor de duidelijkheid? Wie het weet mag het zeggen.