Spoorwegpoëzie

De Taaldokter wil niet meehuilen met de wolven in het NS-bashers-bos, maar staat graag even stil bij de taal in het mailtje dat hij kreeg van ‘Directeur Consumentenmarkt’ Erik Beenen. Om te beginnen spreekt uit die twijfelachtige titel nu niet bepaald aandacht voor de reiziger. Goed, deze wordt ‘consument’ genoemd, maar het belangrijkste lijkt toch die ‘markt’ te zijn. Maar wat is dat eigenlijk, de ‘consumentenmarkt’? En welke andere ‘markten’ onderscheidt de NS? Niet handig, zo’n titel die meer vragen oproept dan beantwoordt.

Verder valt, naast de gebruikelijke ronkende taal, de enigszins uit de toon vallende uitdrukking ‘voornemens zijn’ op. Om reizen per trein ‘nog aantrekkelijker’ te maken ‘zijn wij voornemens op 1 augustus 2011 nieuwe abonnementen te introduceren’. Een veelgebruikte ambtelijke constructie om te zeggen wat je wilt of van plan bent, maar het klinkt net alsof het iets meer is dan zo’n op zichzelf toch wat magere mededeling. En zo’n simpel woordje wijst de ‘consument’ er toch even fijntjes op dat je geen gewone organisatie bent die zomaar wat wil of van plan is – maar een Instituut, waarvan men zich eigenlijk in de handen mag wrijven er ‘consument’ van te zijn.

De webpagina met toelichting dan: ‘Als 60-plusser of gezin geniet u van extra voordeel en kinderen reizen zelfs gratis mee.’ Genieten van extra voordeel. Raar. ‘Genieten van’ is iets anders dan ‘genieten’. Zo kun je ‘rust’, ‘een salaris’, ‘een opvoeding’ of ‘de eer’ genieten, en ‘extra voordeel’ – zonder daar per se van te genieten. Onwetendheid of opzet? (‘”Voordeel genieten”? Veels te ouderwets – begrijpt niemand. Nee hoor, “genieten van”; laten we ook nog merken hoe bijzonder het is.’) Niet te genieten, eigenlijk.

Tot slot sluit de NS aan bij de modieuze medicaliserende institutionalisering door te spreken over ‘gedrag’: ‘En als parttimer heeft u met het Altijd Voordeel abonnement een nieuw en flexibel woon/werk-abonnement dat past bij uw reisgedrag.’ Niet: ‘dat bij u past’ of ‘dat aansluit bij uw wensen’ – nee: ‘dat past bij uw reisgedrag’. De ‘consument’ ‘vertoont’ namelijk ‘reisgedrag’. Omdat hij een vervoersvraag heeft waarschijnlijk.

De Taaldokter is voornemens nog vaak van de voordelen van zijn reisgedrag te genieten, maar hoopt wel dat de NS iets meer zijn best zal doen gewonemensentaal te gebruiken. Ook voor de ‘consumentenmarkt.

... gaat vervoer per spoor hard achteruit. 'Goeiemorrege... eh... -middag. Hehe. Effe inoefenen.' INoefenen? Godallemachtig. Laat hij gewoon zijn vak uitoefenen.

'Deze trein gaat richting Bijlmer.' Deze en vergelijkbare omroepberichten waren jarenlang - en zijn misschien nog steeds wel - dagelijks te horen in de Amsterdamse metro. De treinen gingen dus niet naar een station - haha, ja, was het maar zo eenvoudig meneertje - , maar je mocht je in de handjes wrijven als je tegen zonsondergang ergens in de buurt van de bestemming was aangekomen. Pientere methode om onder de verantwoordelijkheid voor het naleven van de dienstregeling uit te komen.

Zie ook het Syndroom van Richting onder ziektebeelden.

'Dames en heren, het treinstel met nummer 8419 blijft achter en wordt afgerangeerd.' Uitgerangeerd. Kaltgestellt. Weg.

In de trein tussen Alkmaar-Noord en Amsterdam: ’Ja dames en heren, u merkt het: we staan even stil. De reden is logistieke problemen.’

De 'logistieke problemen' bestonden eruit dat zeven (7!) spoorwegbeambten zich wat onwennig bezighielden met een zwartslaper: een man die zonder kaartje in de trein had liggen slapen, zich niet wilde identificeren, en op station Alkmaar werd overgeleverd aan de spoorwegpolitie. Met rode oortjes begonnen de zeven druk te bellen - je maakt wat mee - en de man - die onmiskenbaar de indruk wekte dit vaker mee te maken - werd in de boeien  geslagen en afgevoerd door twee potige jongens van Jan de Wit, stavast en zessen klaar. ‘Logistieke problemen’. Waarom niet gewoon gezegd wat er aan de hand was, terwijl de reizigers uit het raam hingen en toekeken?

Utrechter in de trein: 'Hij vertrek woar je nie ben, hij goat heen woar je niet mot weze, en ondertussen stoat-ie aanderhaalf uur stil.'

'Euwij arrrrriveren nu op eurrrrrotterdam zzzzentraal, ik ehherhaal, eurrrrotterdam zzzzentraal.'

Conducteur: 'Over enkele ogenblikken ztation Zhertogenbosch. Deze trein gaat door naar Zittard.' Tsss.

Een klant van de Taaldokter nam op treinstation Naarden-Bussum het volgende waar: twee (naar hij vermoedde) Marokkaanse meisjes met hoofddoek [stem als in Opsporing Verzocht: 'in de leeftijd van vijftien tot zeventien jaar'] rennen hard naar de uitgang beneden. Dan roept het voorste meisje op opgewonden toon: 'Wie het laatst beneden is, is een vieze slet!' - waarop het tweetal giechelend de trap neemt.

Behulpzame conducteur, zijn weg door het gangpad al vervolgend: 'Overstappen in Leiden, spoortje 5.' Spoortje 5. De uitdrukking 'niet sporen' vocht zich in de gedachten van de Taaldokter. Spoortje 5. Zijn reisgenote meende dat het een kwestie van minzaamheid was, kindertaal als het ware. Volgens de Taaldokter is dergelijk gebruik van verkleinwoorden bedoeld om de luisteraar te laten weten dat de spreker dermate vertrouwd is met de materie dat hij het zich kan permitteren er zo vertrouwd, ja bijna amicaal aan te refereren. Waarmee hij zichzelf lekker belangrijk maakt. Duidelijk een syndroom. De Taaldokter heeft het vaker geconstateerd, maar weet niet meer waar; hij blijft het voor u volgen.

Overigens is het omgekeerde - de 'normale' vorm gebruiken waar een verkleinwoord gebruikelijk is - ook interessant: wie 'een pils' of 'een bier' bestelt wordt toch snel iets uitsloverigs toegedicht.