Taaldokter

Je staat soms te kijken van de creativiteit van HBO-studenten - en vraagt je af op grond van welke uitgangspunten zij woorden en zinnen vormen.

Van de een las de Taaldokter dat kosten 'na de rand kunnen worden teruggevorderd'. Pas na enkele minuten close reading ontdekte hij dat het klassieke 'naderhand' werd bedoeld.

Vervolgens schreef een ander dat hij 'prongelijk' had vergeten iets in te leveren. Per ongeluk...

Het verhaal. Het woord suggereert op z'n minst een kop en een staart. En het klínkt al spannend. Allesomvattend ook: 'het definitieve verhaal'. Althans, dat is de bedoeling. Maar die pretenties zie je steeds vaker niet waargemaakt worden, in bijeengegoogelde artikeltjes of tien minuten durende tv-reportagetjes. Het Verhaal van een overdreven woord.

Gisteravond werd het programma De vijfde dag uitgezonden (‘reportages vanuit de identiteit van de EO'), over oude bewoners van een psychiatrische inrichting. Begeleid door een stemmige muziekje lichtte een invoelende vrouwenstem de beelden van mompelende patiënten toe:

'Dit is het verhaal over mensen die zich aan het eind van hun leven nog steeds achter gesloten deuren bevinden. Dit is het verhaal over mensen die vaak angstig zijn, stemmen horen of in een waanwereld leven. En dit is het verhaal over een uitstervend ras. En het verhaal begint bij mijn eigen oudoom.'

Toen de Taaldokter zich zo'n tien minuten later (interviewfragmentje, commentaartje, beelden van bomen, weer een muziekje) afvroeg wanneer dat verhaal zou beginnen, bleek de reportage voorbij te zijn.

Die Verhalen zijn meestal hooguit verhaaltjes.

Fraai staaltje etymologische, katholieke pragmatiek op Canvas, door een pastoor die de vraag beantwoordt of 'godverdomme' zeggen een doodzonde is: 'Zelfs Jezus aan het kruis zei: "God, Gij hebt mij verlaten. Gij zijt ver van mij. Zoals de Vlamingen zeggen: Godver."

Oudertaal. Zoals bekend spreken veel ouders van de 'handjes' en 'voetjes' van hun baby's. Begrijpelijk: kleine kinderen, kleine ledematen, kleine kleren, kleine dingen - en dus gebruik je verkleinwoorden. 'Pijn in je buikje?' - alla, al zal het kind zelf het, zodra het kan spreken, gewoon hebben over zijn 'buik'. 

Al eerder verwonderde de Taaldokter zich over wat dan die buikjepijn veroorzaakt: 'krampjes'. Merkwaardig fenomeen: verschijnselen die normaal geen verkleinvorm hebben (althans niet zonder betekenisverandering) krijgen die ineens wél als ze bij kinderen optreden. Nu las hij weer over een kind dat 'zijn eerste prikjes' had gekregen.

Op een of andere manier wordt hij een beetje ziekjes van die verkleinwoordjes.

Volwassen mannen - het zijn, althans in de ervaring van de Taaldokter, voornamelijk mannen - die het hebben over je ' snufferd': wat moet je daarvan denken? Meestal gebruiken ze het woord niet om te verwijzen naar je reukorgaan, maar passen ze het toe in zinnetjes als 'Je stond er toch met je snufferd bovenop' en 'Hij kreeg de bal recht op zijn snufferd'. Meteen doemt het stripachtige beeld op van een sullige mopshond, die het sappige bot dat voor zijn vochtige neus bungelt wel ruikt maar niet ziet. Maar intussen: verpakt in de oubollige lolligheid van dat 'snufferd' maken ze de ander een verwijt of wijzen op diens tekortkomingen. Type Grappige Oom die nooit liep maar altijd 'de benenwagen nam' - totdat zijn 'rikketik' het begaf.

Nog een merkwaardige aansporing, in een advertentie op LinkedIn: ‘Word discreet benaderd door 10.000 headhunters.’

Was dat voor als je eigenlijk op headhunters viel, maar daar nog niet openlijk voor durfde uit te komen? Dat je dan naar een speciale headhunterontmoetingsplek kon gaan? En hoe deden ze dat - bijna ongemerkt, bij verrassing, van opzij, van achteren? Het klamme zweet brak de Taaldokter uit bij de onwillekeurige gedachte aan duizenden headhunters die in bosjes rond verlaten parkeerplaatsen stonden te trappelen om hem ‘discreet’ te ‘benaderen’. Bah.

De Taaldokter vraagt zich af of we 'doodserzaak' weer gaan uitspreken als 'doodsoorzaak' nu Jan met de Tandjes T. van den Brink weer even van de buis is.

De Taaldokter meende het echt te verstaan: 'minister van Vuiligheid en Justitie'. Ook moest hij lang peinzen voordat hij begreep dat ene H. Bres met 'toksjo' talkshow bedoelde.

Het bestaat nog: zonder tongue in cheek, dubbele agenda met dubbele bodem, neiging tot ironie, parodie, satire of camp ‘mevrouw’ zeggen. De Taaldokter hoorde een volwassen man refereren aan vrouwen die hij niet goed kent als ‘mevrouwen’.

Eerder constateerde de Taaldokter dat het gebruiken van ‘mevrouw’ (of ‘meneer’ of ‘de heer’, vooral als dat wordt voorafgegaan door het aanwijzend voornaamwoord ‘die’ of ‘deze’) vaak een - al dan niet bedoeld - denigrerend effect heeft. Overigens net zoals de aanspreekvorm ‘heer’. 

Deze man nu vertelde dat hij een 'mevrouw’ ontmoette, sprak met een ‘mevrouw’, en iets meemaakte met deze ‘mevrouw’. Dus niet de aanmatigende vocatief ‘mevrouw!’, niet het quasi-beleefde maar eigenlijk het tegenovergestelde suggererende ‘deze mevrouw’, niet het ambtelijk-politiek-juridisch correcte ‘mevrouw’; hij verwijst gewoon, zoals hij dat vroeger geleerd heeft, naar meisjes, juffrouwen en dames met ‘mevrouw’. 

De Taaldokter vindt dat getuigen van een behartigenswaardig, vanzelfsprekend respect. En het is vooral merkwaardig dat dit zo opvallend is.

RTL7 heeft een zondagochtendprogramma met de onzalige titel %talk, waarin ‘openhartige CEO’s’ spreken over inspiratie, verbinding en ondernemerschap’. Zelden eerder werd een dergelijk gezelschap leeghoofdige ijdeltuiten op het bewegend behang waargenomen, dat tevergeefs tracht de genotvolle rillingen der publiciteit te maskeren.

Natuurlijk gaat het niet over hoe je winst kunt maken, belastingvoordeel halen of je imago opvijzelen - maar impliciet wél. Alleen heet dat hier dus ‘ondernemerschap’, ‘verbinden’ en ‘inspireren’ - of geïnspireerd worden, zeg maar gerust: ‘gepassioneerd’, want ook dat onvermijdelijke woord echode weer van alle kanten over de tafel.

In dit jargon is de ondernemer een soort softe versie van Jezus, die de godganse dag bezig is ‘geïnspireerd’ of ‘gepassioneerd’ te raken, om vervolgens anderen te ‘inspireren’ of te ‘passioneren’, waarna hij een potje aan het ‘verbinden’ slaat, zodat uiteindelijk iedereen 'heppie' is. Dit alles doet de Ondernemer - en nu komt het - vanuit zijn ‘dienend leiderschap’. Afgelopen zondag luidde de stellige conclusie dan ook: ‘Goed leiderschap is dienend leiderschap’. Instemmend geknik en gehum alom.

Een kind weet natuurlijk dat een leider niet dient, anders was hij geen leider, het woord zegt het al. Maar op ondoorgrondelijke wijze is iedereen, van links tot rechts - ook degenen die grif afgeven op socialistische idealen - ervan overtuigd geraakt dat het een enorm pre is als je je een ‘dienend leider’ toont.

Hoed u voor de Dienende Leiders. Zeker als deze ook ‘onzichtbaar’ en ‘persoonlijk leiderschap’ betrachten, volgens ‘het nieuwe leidinggeven’, u een ‘professional’ (‘pfessional’) noemen en 'met u' 'werken aan' uw ‘persoonlijke groei’.

Een ouwetje, uit de schoonmaakbranche. Die weet wat. 'Gemotiveerd' medewerkers die elke dag 'getrained' zijn om je verwachtingen te 'overtreffen'. En dat alles in een 'opgericht bedrijf'. Kantoren worden 'allround flexiblel' 'grazend' schoongemaakt. Inclusief het weghalen van het spinnenweb. En de 'bewassing' van het 'glas'. De 'Afrikaanse kunst' moet je ook niet uitvlakken, en denk eens aan de EXTRAS - daar kun je het zelf toch niet voor doen?

Steeds vaker te horen: 'aan het einde van de dag' - niet in de letterlijke betekenis, maar in de zin van 'uiteindelijk', 'alles welbeschouwd'. Geleend van het Engels? Ongetwijfeld: 'at the end of the day'. Effectief? Zeker. En nog poëtischer dan wat wij gewoon waren te zeggen ook!

Hoog op de lijst dodelijk vermoeiende uitdrukkingen: 'maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen'. Minister E. Schippers over een kwestie die - mede door die terminologie - even saai werd als de uitdrukkking zelf: 'Alle partijen nemen hun maatschappelijke verantwoordelijkheid.'

Het zijn niet alleen overheden die zich graag begeven in de echoënde put van de maatschappelijke verantwoordelijkheid - bedrijven menen ook allerlei vanzelfsprekendheden in plannen en rapporten te moeten vatten in soortgelijke termen, omdat ze 'midden in de samenleving staan' (Albert Heijn) of 'een grote maatschappelijke impact willen hebben' (Deloitte). Iedereen, van ziekenhuizen tot banken, heeft een 'maatschappelijke verantwoordelijkheid'. En daar moet je goed 'handen en voeten aan geven', want 'vertrouwen komt te voet, maar gaat te paard'.

Geef je wel eens iets aan een 'goed doel'? Dan neem je je 'maatschappelijke verantwoordelijkheid'. Verkoop je volkorenbrood? Idem. Houd je je aan een ISO-richtlijn? Dito. Gewoon je gezonde verstand gebruiken door slim te ondernemen heet nu 'maatschappelijk verantwoord'. Daarmee is dat net zo'n hol begrip geworden als het verwante 'duurzaamheid'. Mensen die zeggen dat ze hun 'maatschappelijke verantwoordelijkheid' nemen, doen de Taaldokter altijd denken aan Gerard Reve, die het had over zijn 'volksgezondheid'.

Eerder constateerde de Taaldokter hier dat het spreken over 'gedrag' (reis-, vlucht-, koop- of agressief) van mensen een enigszins medicaliserend effect heeft. Nu heerst in sommige kringen ook de opmerkelijke gewoonte om te spreken van 'gedragen' bij dingen en verschijnselen. Dat heeft een ander effect: personificatie. Zo hebben taalkundigen het vaak niet over een verschijnsel dat ‘voorkomt’ of ‘zich voordoet’, maar bijvoorbeeld over een werkwoord dat zich op een bepaalde manier ‘gedraagt’. 

Een willekeurige greep:

• ‘Het werkwoord beseffen gedraagt zich dus anders dan bijvoorbeeld het werkwoord zich realiseren, dat wél een wederkerend werkwoord is.’
• 'Het onderwerp van een onergatief werkwoord gedraagt zich precies zo als het onderwerp van het transitieve werkwoord'.
• 'In de letterlijke betekenis 'achter iemand aan gaan' gedraagt het (overgankelijke) werkwoord volgen zich als de (onovergankelijke) werkwoorden van beweging.'
• 'Een van de werkwoorden gedraagt zich als het hoofd van de cluster.'

Je hóórt bijna het bronzen stemgeluid van de natuurdocumentaire: ‘De bunzing gedraagt zich onwennig in zijn nieuwe omgeving...’ Die personificatie suggereert zelfstandig denkende werkwoorden, die - ongeacht wat wij willen - toch wel hun eigen gang gaan. Wat natuurlijk niet zo is; die verschijnselen komen voor omdat wij die woorden zo gebruiken. Maar door gedrag toe te schrijven aan verschijnselen die zich in het gewone taalgebruik helemaal niet kúnnen gedragen, ben je zelf minder verantwoordelijk voor dat 'gedrag'.

'Als de risicofactor dusdanig groot is dat het kapot kan gaan, dan weet ik nog niet wat ik doe", aldus PSV-trainer F. Rutten over de hamstring van een speler, volgens NU.nl.

De risicofactor.  In plaats van 'het risico' dus. Wedden dat hij ook 'maatregelenpakketten' gebruikt voor maatregelen, 'redengeving' voor reden, 'taakstelling' voor taak, 'smaakbeleving' voor smaak, 'verwachtingspatroon' voor verwachting, 'tijdsbestek' voor tijd, 'prijsstelling' voor prijs en 'problematiek' voor probleem? 

Zie ook hier.

Deodorantfabrikant Sanex gaat er prat op een deodorant te maken zonder 'chemische ingrediënten'. Dat lijkt goed want dat klinkt eng, 'chemische ingrediënten'. Enger in elk geval dan kunstmatige stoffen, want dat lijkt Sanex eigenlijk te bedoelen. En daarmee boezemt de fabrikant de consument onterecht angst in.

Het doet denken aan de beschrijving van Sallie door Gerard Reve (in Nader tot u): 'Vrijwel haar gehele konversaatsie behelsde het bedrog en de vervalsing, die volgens haar het levensmiddelenbedrijf beheersten: boter was meestal gemengd met inferieure, minerale of zelfs "scheikundige" vetten, meel bevatte grote hoeveelheden krijt of aarde, brood zat bijna altijd vol met gemaken stro, terwijl men reeds lang bedorven vlees, door kunstmiddelen, weer een fris en bloederig uiterlijk kon geven.'

De Taaldokter drukte op de informatieknop van de afstandsbediening tijdens het programma RTL Boulevard en verlas zich deerlijk: stond daar werkelijk 'een dodelijke mix van actualiteiten, vermaak en opinies'? Wat een superieure zelfironie! Een tweede blik leerde dat het ging om een 'dagelijkse mix'. Veelzeggende verlezing.

Gehoord: iemand die wilde refereren aan Nescio: '... kom, hoe heette die ook al weer... Nescafé?'

Kort na de eerste aanslag in Noorwegen wist een van de vele inderhaast opgetrommelde Deskundigen op de Nederlandse televisie de volgende (on)zin te produceren:

'Het zegt wel iets, niet alles, maar wel iets, over een mogelijke dader die erachter zit als het gaat om professionaliteit.'

Ja, je kunt niet voorzichtig genoeg zijn.

'Iets'. 
Wat dan?
'Nou, iets. Niet alles. Maar wel iets.'
Over de dader?
'Nee: over een mogelijke dader hè.'
Een mogelijke dader?
'Ja, die erachter zit dus.'
Maar wat zegt dat dan?
'Nou, dat zei ik al: iets.'
Iets?
'Ja, als het gaat om professionaliteit.'

Kortom: het was een grote bom, en dus zou de dader wel eens 'professioneel' kunnen zijn.

Zie ook: het heeft er alles mee te maken.

Meisje op de vraag hoe vaak ze een boek leest: 'Ehh... niet vaak... Ik weet niet precies hoe vaak niet.'

De ontwikkeling van sterke naar zwakke vervoeging van werkwoorden is goed zichtbaar in de berichtgeving over oorlogsmisdadigers, die zich steeds minder vaak 'verscholen' of 'hebben verscholen', en steeds frequenter 'verschuilden' of 'hebben verschuild'. 'Mladic zou zich in bunkers hebben verschuild'.

Fraai voorbeeld van juridisch correct en interessant klinkende overbodige woorden: 'Meneer zus-en-zo, laten we het eens hebben over de operatie zoals die heeft plaatsgevonden.' (interviewer J. Pauw)

Van 'training', 'besluitvorming' en 'samenwerking' tot 'geschiedenis' en 'Holocaust': er wordt aan gerefereerd 'zoals ze hebben plaatsgevonden'. Dat u zich realiseert dat het niet om de operatie gaat 'zoals die niet heeft plaatsgevonden', of 'had kunnen plaatsvinden', of om een geheel andere operatie. 

Vertroebelende onzin, is de mening zoals de Taaldokter zich die heeft gevormd.

Waar komt die hysterische woordkeus van de pers toch vandaan, de laatste jaren? Meningsverschillen zijn 'slaande ruzie', mensen zijn het niet oneens maar zijn 'woedend' - en dan 'slepen' ze elkaar 'voor de rechter'. En in het zinnetje daaronder leest de lekkergemaakte lezer - stripachtige visoenen van spartelende boeven die aan de haren de trappen van het gerechtsgebouw worden opgesleurd - wat dat betekent.

De Taaldokter zag in de bus tot zijn verbazing dat de geplande aankomsttijd 14.60 uur was. Zou er op 37 juli een geheel nieuwe dienstregeling zijn ingegaan?

Prompt schoot hem de poëtische aankondiging in herinnering van een nieuw activiteitenschema in een bejaardentehuis: 'De tijden zijn veranderd. U krijgt daar nog bericht over.'

De Taaldokter wisselde van gedachten met iemand die de beknopte bijzinnen in 'In Amsterdam opgegroeid, week X vervolgens uit naar Rotterdam' en 'Laat in Den Haag gearriveerd kon de schrijver geen hotelkamer meer vinden' ongrammaticaal noemde. 'Ontdaan van zijn kleding lag de gewonde op de brancard' en 'Uitgekookt lobte de spits de bal over de keeper' vond hij echter wel acceptabel.

De Taaldokter deelde de bezwaren niet, maar zag ook dat er iets raars aan de hand was met de tijd in die eerste twee zinnen. Maar dat had misschien meer te maken met logica dan met grammatica. 

Gehoord: de ultieme postume haatverklaring: 'Unfortunately, he died before I could kill him'.

In een online onderzoek van de Taalunie wordt gevraagd hoe belangrijk de deelnemer het volgende thema vindt:

‘Het onderwijs doet er alles aan om het taalonderwijs te verbeteren. Met een serie conferenties voor begeleiders onderzoekt de Taalunie hoe vernieuwingen in het onderwijs Nederlands het best renderen. Wat werkt en wat niet?’

Hoe je het adequater kunt formuleren is nog niet eentweedrie duidelijk, maar zo staat het er wel erg cryptisch: ‘Het onderwijs doet er alles aan om het taalonderwijs te verbeteren.’ De overheid? De Taalunie? Iedereen die in het onderwijs werkt? Het was allemaal beter geweest. Maar ‘het onderwijs’? Wat is dat?

‘Het onderwijs’ dat ‘het taalonderwijs’ wil verbeteren, dat riekt naar ‘de branche’ die ‘de financiële branche’ wil verbeteren, of ‘de sector’ die ‘de zorgsector’ wil verbeteren. Wij van het onderwijs adviseren taalonderwijs.

Opmerkelijk hoe onze formuleringen onbedoeld onze aannames en denkbeelden kunnen blootleggen. Een bevriende fotograaf moest fotograferen in een omgeving met veel prostituees. Met belangstelling had hij de dames opgenomen. Met belangstelling én bewondering, want: ‘Er was één vrouw bij, nou, die was zó mooi – dat was gewoon geen hoer meer!’

Arts in tv-programma over een ziekenhuis tegen een ongeveer achtjarig, verlegen meisje: ‘Waar heb je au? In de voet?’ Een opvallende, paradoxale combinatie: 'au' in plaats van 'pijn', maar 'de voet' in plaats van 'je voet'. ‘Au’ is informeel, en duidelijk gericht op de belevingswereld van het kind - maar ‘de voet’ schept juist weer afstand. Waar het ‘au’ misschien wat overdreven inlevend was (hij had best gewoon kunnen vragen: ‘Waar heb je pijn?’) was ‘de voet’ juist weer afstandelijk. Dat bepaalde lidwoord in plaats van een voornaamwoord ('uw' of 'je') is altijd onhandig, maar deze merkwaardige combinatie in één zin duidt op beroepsdeformatie.

Kijk hier waarom uw arts zegt dat u 'de onderbroek' 'mag' aanhouden.

Tijdens het verslag van de 'Nederlandse Veteranendag' had de NOS-stem het tot drie keer toe over het publiek dat was toegestroomd 'uit alle vier de windstreken'. Ook hier treedt weer het fenomeen op dat verandering van een staande uitdrukking ('alle windstreken') licht vervreemdend werkt. En dat werd nog sterker toen de stem ten slotte sprak over 'alle vier de windstreken van het land'. Nederland heeft namelijk geheel andere windstreken dan pak 'm beet België.

De Taaldokter dacht dat de uitdrukking luidde: 'niet voor één gat te vangen zijn', gezegd van vindingrijke, volhardende personen die overal een oplossing voor weten.

Volgens het Groot Uitdrukkingenwoordenboek van Van Dale (2006) betekende het oorspronkelijk 'niet gemakkelijk te vangen zijn' en werd het gezegd van dieren met holen met meerdere uitgangen: die waren tijdens de jacht dus niet 'voor één gat te vangen'.

Het is altijd wat raar als je iets verandert in dergelijke overdrachtelijke uitdrukkingen; je bent dan geneigd de betekenis weer letterlijk te nemen. In dit geval zou het met opzet gedaan kunnen zijn: om duidelijk te maken dat de schrijver in het geheel niet te vatten was.

Het woord 'modern' was vroeger modern. Nog niet zo heel lang geleden was het een veelgebruikt adjectief. Je kon een modern huis hebben, een methode kon modern zijn, je kon er een moderne levensstijl op na houden, et cetera. Deze tijd lijkt inmiddels al zo ver achter ons te liggen dat de Taaldokter zichzelf erop betrapte het als een vondst te beschouwen dat hij in een stuk iets ‘modern’ noemde.

Hoe dit komt is niet duidelijk. Het zal ermee te maken hebben dat het verwerpelijke, want zo langzamerhand volslagen betekenisloze begrip ‘innovatief’ zo’n onstuitbare opmars maakt - maar het lijkt er toch echt op dat het woord ‘modern’ zelf ouderwets is geworden. Ach, vroegher, thoen allesch beeter wasch...

Ouders/verzorgers. Dat dat begrip nog steeds wordt gebruikt. Een rare, onnodige correcte term: er zijn natuurlijk veel meer kinderen met ouders dan met ‘verzorgers’, en eventuele ‘verzorgers’ vinden het vast niet erg om te worden aangesproken met ‘ouders’. Maar blijkbaar is het begrip niet weg te denken uit de school-taal. Jammer, want elke keer als je het tegenkomt blijft je oog eraan haken en begin je weer te filosoferen over die ouders en verzorgers. Of die verzorgers. En of! Ouders/verzorgers. Aankruisen wat gewenst is. Onnodig.

Net zoals dat hinderlijke ‘en/of’: bijna altijd te vervangen door ‘of’. Neem nu een zinsnede als 'wonen en/of werken in het buitenland': je kunt wonen in het buitenland, een enkeling zal er alleen werken, en je kunt wonen én werken in het buitenland. Letterlijk is 'wonen of werken' natuurlijk het een of het ander. Maar wat geldt voor iemand die in het buitenland woont en wat geldt voor iemand die in het buitenland werkt, zal meestal ook gelden voor wie er woont én werkt. Dus waarom moet iedere lezer (m/v) van dergelijke zinnen nu telkens zijn/haar keuze maken door die tekstvervuilende slash?

En trouwens: waarom eigenlijk die optie in 'ouders/verzorgers'? Dat 'verzorgers' heeft een wat medicaliserende connotatie: er doemt niet meteen een blozende kinderschare op. Gewoon over ’opvoeders’ spreken zou al beter zijn. Of is dat een besmet woord? Even aan mijn ouders/verzorgers vragen.

Bravo. Afgelopen week hoorde de Taaldokter er weer een: een Bravoroeper. Nu komt dat wel vaker voor, temidden van het applaus en ook wel gejoel en gefluit, maar meestal gaat het om strategisch opgestelde,  niet te indentificeren bravoroepers. Dit keer echter stond de Bravoroeper vlak achter hem: ineens hoorde hij het, tijdens de eerste applausgolf na het concert: een schuchter, bijna gekucht ‘bravo’ - eigenlijk alleen hoorbaar doordat het van zo dichtbij kwam. Maar blijkbaar had de Bravoroeper moed geput uit deze eerste geslaagde poging, want toen de dirigent opnieuw het podium betrad liet hij een schallend ‘Bravo!’ klinken. Dat was voor de Taaldokter aanleiding zich half om te draaien en de man (bravoroepers zijn nooit vrouwen) eens goed op te nemen. Er viel verrassend weinig bijzonders te zien aan de Bravoroeper: een wat grauwe man van onbestemde leeftijd met een heel gewoon hoofd.

Bravo. Mooi woord : een uitermate functionele, internationale term.  Behalve door de Bravoroeper waarschijnlijk alleen nog gebezigd door mensen die ook ‘grandioos’ zeggen. Dat de Taaldokter onwillekeurige, rukkerige hoofdbewegingen begint te maken als hij een bravoroeper hoort, ligt dan ook niet aan het woord. Het heeft ermee te maken dat eigen onderzoek uitwijst dat 92 procent van de bravoroepers ook Vroegklapper is (altijd als eerste applaudisseren, nog voor de laatste noot is uitgeklonken of het doek is gezakt, voornamelijk om bekendheid met de uitvoering te etaleren), 89 procent ook Staande-ovationist (ongeacht de kwaliteit van het gebodene, onmiddellijk na afloop ostentatief en luid klappend opstaan), en soms zelfs Meeneuriër (45 procent).

Er kwam een jongeman aan de deur van de Taaldokterpraktijk. Hij wilde dat de Taaldokter ‘zakelijke stroom’ zou gaan ‘afnemen’ van het bedrijf dat hem op pad had gestuurd. Dat zou voor iedereen beter zijn, daar kwamen zijn wervende woorden op neer. En om dat te illustreren sprak hij gewichtig: ‘U kunt bij ons nu genieten van vele voordelen.’

Genieten van voordelen. Het kán natuurlijk wel. Je kunt genieten. Je kunt ergens van genieten. Eventueel dus ook van 'voordelen'. Maar dat je zaken als  korting, onderwijs, een maaltijd en korting ook kortweg  kunt 'genieten’, lijkt steeds minder bekend, realiseerde de Taaldokter zich. Vroeger genoot je - tegenwoordig geniet je ervan, daar komt het op neer. 'Iets genieten' wordt 'genieten van iets'. Begrijpelijk, deze ontwikkeling - ‘genieten van’ is waarschijnlijk veel 'gewoner' dan ‘iets genieten’ - maar deze gelijkschakeling van 'genieten' en 'genieten van' vormt wel een verarming van het idioom. En dat valt eigenlijk niet te genieten.

Het Parool: de gemeente Amsterdam heeft weer eens 'een pakket aan maatregelen' 'gemaakt'. Zozo. Het mag natuurlijk best, die ronkende dooddoeners van de overheid gewoon overnemen, maar wat betekent zoiets nou eigenlijk? 

Dat 'pakket aan maatregelen' is het bekende 'maatregelenpakket' uit de reeks holle platitudes die verder bestaat uit woorden als 'redengeving', 'taakstelling', 'smaakbeleving', 'verwachtingspatroon', 'tijdsbestek', 'prijsstelling' en 'problematiek'. Allemaal termen die gewichtiger moeten overkomen dan hun gewone - kortere - alternatieven. Wie geen reden vraagt maar een 'redengeving', geen taak heeft maar een 'taakstelling', geen verwachting maar een 'verwachtingspatroon' en geen probleem maar 'problematiek' doet dik. Vaak werkt dat averechts, maar het is ook kolderiek.

Met dat 'maatregelenpakket' is nog meer aan de hand. Het lijkt een soort tastbaar hulpmiddel, een ambachtelijk instrument waarmee de gemeenteambtenaren de lege kantoren gaan vullen. Zeker als dat pakket ook nog eens is 'gemaakt'. Op een draaibank in de catacomben van het stadhuis, door de oude pakkettenmaker. Een 'tool'. Lekker concreet. En dan heeft 'pakket' ook nog eens zo'n feestelijke connotatie! 

De 'maker' van zulke woorden suggereert daarmee concrete kwaliteiten die weinig te maken hebben met de meer abstracte werkelijkheid: de gemeente wil regels en procedures invoeren om het probleem op te lossen.

Overigens is dat 'pakket aan maatregelen'  ook nogal onhandig geformuleerd. Het roept de weerman in herinnering die het had over 'een pluk met bewolking'. Kortom: wat doen die voorzetsels daar? Je hebt het toch ook niet over een toefje met slagroom?

Parool-opperkeukenprins J. van Dam heeft er een handje van om esoterische - om niet te zeggen: culinair-fetisjistische - terminologie te hanteren, dus de Taaldokter begrijpt het vast verkeerd als hij denkt dat Van Dam hier pleit voor het slachten van dode kikkers.

H. ten Cate in Studio Voetbal, na de overwinning van Ajax op FC Twente, over de ingehouden, zoete wraak van Ajax-directeur R. van den Boog op diens plaageest J. Cruijff:  'Dit is dan op dit moment even zijn final moment. En mag je dan reageren?' Final moment. Fijn. Het allerlaatste, ultieme finest moment.

De laatste tijd vielen de Taaldokter constructies op als ‘Dan gebeurt er wel iets met je', ‘Het heeft alles te maken met...’ en ‘Dat zegt heel veel over haar.’ Dergelijke uitdrukkingen lijken op te rukken: ‘Dan gaat er wel iets door je heen’, ‘Dan doet dat genoeg met je’, ‘Ik kan me daar wel iets bij voorstellen’. Het zijn wat clichématige zinnetjes die op het eerste gezicht omtrekkende bewegingen maken rond hun eigen betekenis.

Die schijnbare vaagheid komt in de eerste plaats door die woordjes zoals ‘iets’, ‘alles’, ‘wat’, ‘weinig’, ‘genoeg’ en ‘veel’. Gemeenschappelijk kenmerk is hun weinig specifieke betekenis - of je ze nu ‘onbepaalde telwoorden’, ‘onbepaalde voornaamwoorden’ of ‘bijwoorden’ noemt.

Maar er is meer aan de hand. Deze woordjes lijken in dergelijke zinnen nauwer verbonden te raken met het werkwoord dan in andere constructies met dezelfde werkwoorden. Vergelijk ‘Er gebeurt wel wat met je’ en ‘Er gebeurt wel iets verschrikkelijks met je’, en ‘Dan gaat er veel door je heen’ en ‘Dan gaat er een pijnscheut door je heen’, of ‘Dat heeft alles te maken met God’ en ‘gewoon’ ‘Dat heeft te maken met God’. Ze vormen een sterkere betekeniseenheid met dat werkwoord. Je kunt ze wel door elkaar vervangen, maar niet weglaten zonder die eenheid – en daarmee de aard en betekenis van dat werkwoord - aan te tasten. Je hoort dat ook aan de veranderende klemtoon.

Daarom is het ook een beetje flauw om te vragen: ‘Wat dan?’, of ‘Hoeveel dan?’ Je reageert dan alleen op de letterlijke, lexicale betekenis van die woordjes, en gaat voorbij aan de min of meer gestandaardiseerde, ‘idiomatische’ betekenis van de constructie als geheel. Maar dat zulke vragen mogelijk zijn, duidt erop dat deze ‘werkwoordelijke uitdrukkingen’ hun betekenis nog aan het verwerven zijn. En de vraag blijft natuurlijk welke consequenties het heeft als er ‘iets met je gebeurt’.

P. de Leeuw heeft in zijn tv-programma een gast die een boek heeft geschreven. Dat is aanleiding voor verbazingwekkende, steeds luidere uitweidingen over niets in het algemeen en alles in het bjjzonder - tot de tijd blijkbaar alweer op is en de 'tv-maker' zich herpakt om ter afronding van alweer een verheffend brokje televisie toch nog even aandacht te besteden aan het boek: 'Ik vond het een heel leuk boek. Om te lezen.' Zucht van opluchting in de Nederlandse huiskamers. We vreesden even dat het een leuk boek was om gebakken eieren op te serveren of te korte stoelpoten mee te ondersteunen.

Knevel en Van den Brink van de EO spraken met een arts en een deskundige die het oneens met hem was over diëten. Zij noemden de arts daarbij zonder blikken of blozen 'dieetgoeroe'. Zoals achttienjarige zang- en huppelmeisjes die drie minuten op tv zijn geweest 'stijliconen' worden genoemd, zo is iemand die een boekje over afvallen publiceert onmiddellijk 'dieetgoeroe'. Begripsinflatie. Zo'n goeroe kun je achter elke boom vinden.

Er viel meer twijfelachtigs op te tekenen. De man was niet alleen 'dieetgoeroe', maar werd ook 'dokter Frank' genoemd, door zowel de interviewers als zijn opponent - en één keer zelfs door hemzelf. Niet gewoon 'meneer' of desnoods 'dokter' en dan zijn achternaam, maar 'dokter Frank', alsof hij al jaren bij je over de vloer komt, je ouders heeft geëuthanaseerd en de navelstreng van je kinderen doorgeknipt. Veilig. Vertrouwd. De doctor Phil van de Lage Landen: dokter Frank.

Hij liet zich dat graag aanleunen: h et zou hem een zorg zijn dat het, uit de monden van zijn interviewers en tegenstrever, ironisch zou kunnen worden geïnterpreteerd  - heel misschien soms een klein beetje met enige kwade wil: als er maar over 'dokter Frank' werd gesproken. Begrijpelijk.

Onbegrijpelijk: dat journalisten zo kritiekloos meegaan in dergelijke op niets gebaseerde positieve zelf-framing.

Interviewster B. Barend tot FC Twente-voetballer D. Landzaat na de verloren wedstrijd om het landskampioenschap: 'Hoe stuk zit je?'

Nu is dat 'stuk zitten' sowieso al een vervelende uitdrukking, vanwege het brede spectrum van niet-gedefinieerde emoties waarop zij betrekking kan hebben (van vermoeidheid tot rouw, van moedeloosheid tot depressie), maar een journalist die vraagt 'hoe stuk' iemand 'zit' lijkt werkelijk elke ambitie terzijde te hebben geschoven. Het antwoord is de Taaldokter door de irritatie dan ook ontschoten.

Trainer F. Rutten van voetbalclub PSV debiteert een fraaie inleiding op wat geen antwoord zal blijken te zijn, gevraagd naar zijn inschatting van de kans dat hij volgend seizoen nog dezelfde functie heeft: 'Ik kan er alleen dit over zeggen, en dan verval ik in herhalingsmomenten...'

Vermoedelijk ingegeven door de gerechtvaardigde onwil om te beginnen met 'Zoals ik al zei' - want daar lijken de meeste voetballers en coaches hun antwoorden - wegens redactioneel ingrijpen - mee in te leiden. Maar herhalingsmoment? Dat past in het riijtje 'redengeving', 'taakstelling', 'smaakbeleving', 'geurbeheersing', 'verwachtingspatroon', 'maatregelenpakket', 'tijdsbestek', 'prijsstelling' en 'problematiek'.

Onlangs publiceerde het onvolprezen Taalpost een tip over het gebruik van het woord 'percentage' in combinatie met 'procent': 'Een percentage van 5 procent [...] is juist; een percentage van 5 is overigens ook mogelijk, maar iets minder duidelijk.' Of dat laatste klopt valt te betwijfelen; het allerduidelijkst lijkt in elk geval een constructie die dat 'percentage' helemaal vermijdt - gewoon spreken over 'vijf procent' dus.

Interessanter is dat Taalpost de opvatting onjuist noemt dat 'een percentage van 5 procent' dubbelop is: 'percentage en procent zijn niet hetzelfde: het eerste is een grootheid, het tweede een eenheid. Vergelijk: een gewicht van 10 kilo, een lengte van 5 meter, een stroomsterkte van 5 ampère en een druk van 1 pascal. Er zijn grootheden die worden uitgedrukt in een eenheid die erop lijkt, zoals voltage, wattage en percentage, maar dat is geen belemmering om volt, watt en procent te noemen: een voltage van 220 volt, een wattage van 150 watt en een percentage van 5 procent.'

Wie grootheden en eenheden strikt wil scheiden moet constructies als 'een percentage van vijf' eigenlijk afkeuren. Het is echter logisch om dat niet te doen, want dergelijke formuleringen zijn zowel gebruikelijk als begrijpelijk.

Dat 'procent' in 'een percentage van vijf procent' is wel degelijk overbodig, omdat percentage, anders dan gewicht en lengte, slechts in één eenheid wordt uitgedrukt: procenten. Bij gewicht en lengte is het wél noodzakelijk om de eenheid te noemen, omdat die grootheden niet alleen worden uitgedrukt in kilo's en meters, maar ook in bijvoorbeeld grammen en decimeters; je kunt er slechts naar gissen of je in staat zult zijn een 'gewicht van vijf' te verplaatsen', zolang je niet weet of het om grammen of tonnen gaat. Dat de eenheid wel wordt genoemd bij voltage en wattage (die ook slechts in één eenheid worden uitgedrukt)  is geen reden om dat bij percentage dan ook maar te doen: procenten zijn immers veel gangbaarder dan volts en watts.

Dezelfde reisbegeleider die eerder berichtte over de Mooietogus Ammeretus meldde de Taaldokter een uitspraak van een reiziger in zijn groep. De wetten van de groepsdynamica bepalen dat zo'n verzameling mensen - naast De Notoire Klager, Het Gezelligheidsdier en De Man Die Alles Beter Weet - altijd een Natuurlijke Leider heeft, meestal een gepensioneerde filiaalchef in een tropenvest, die op de laatste dag de fooien voor de reisbegeleider invordert en die vervolgens namens de groep toespreekt.

In dit geval was het de heer S. die de reisbegeleider in zijn woord van dank bedacht en de reis evalueerde. Hij besloot met: 'En dan wilde ik daarbij ook de stevige hoop uitdrukken dat we elkander ooit weer zullen zien.'

De stevige hoop uitdrukken: goede intenties met een luchtje. Prachtige, plastische manier van zeggen.

Arts-assistent op tv tegen patiënt met gebroken ruggenwervel: 'Het is stabiel, dus u mag opzitten.' Opzitten. Merkwaardig jargon. Waarom niet gewoon 'zitten'? Door dat prefix '-op' krijgt het werkwoord iets meer van een handeling, een verandering van situatie - een beetje zoals 'opstaan' verschilt van 'staan'. Maar daar lijkt het niet om te gaan: de patiënt mag gewoon zitten. Niet handig, ook omdat de onontkoombare associatie met 'pootjes geven' dat 'opzitten' iets denigrerends geeft.

Uit de tv-reclame van luchtverfrisserproducent Airwick: 'Onze beste geurbeheersing ooit'. Niet: 'onze lekkerste luchtverfrisser' of 'ons beste geurtje' - nee: 'onze beste geurbeheersing ooit'. Geweldige vondst om zo'n toch wat zijig product aan de man te brengen, dat gebruik van het woord 'beheersing': de krachtige, bijna wetenschappelijke uitstraling, de associaties met termen als 'crisisbeheersing' ook. Fallout? Complete Meltdown? Gelukkig hebben we Totale Geurbeheersing. Volgende stap: 'ons nieuwe geurbeheersingsmodel'?

Was het niet tragisch en komisch tegelijk, vond de Taaldokter, hoe sommige ‘communicatie-experts’ grossierden in non-communicatie: stijf van de clichés, onhandig formulerend, amechtig hijgend naar aandacht. Zo organiseerde het ‘vakblad Communicatie’ workshops. Wat dat voor workshops waren? Nou, inspirerende workshops, wat dacht je! En voor wie dan? Voor de ‘pragmatische communicatieprofessional’ natuurlijk! Wat je ermee kon? Veel hoor: bijvoorbeeld ‘weloverwogen een keuze maken om al dan niet uw Twitterstrategie vorm te geven of uit te breiden’ na de workshop ‘Zakelijk twitteren’.

En er was natuurlijk veel ‘nieuw’, zoals ‘Het nieuwe woordvoeren’: ‘al die nieuwe en nog nieuwere media - het biedt de communicatieafdeling volop kansen’. En wat dacht je van ‘Het nieuwe corporate merkdenken’: ‘Het corporate merk ontwikkelt zich van vertrekpunt voor communicatie en marketing naar richtpunt voor de organisatie. Een richtpunt dat strategie, communicatie, marketing, HR en de lijn met elkaar verbindt. In het nieuwe corporate merkdenken wordt het corporate merk een strategisch managementinstrument dat doelgericht en doelbewust wordt ingezet om strategie te realiseren, veranderingen te managen, fusies van smeermiddel te voorzien of bijvoorbeeld klantgericht te worden.’

God wist wat het betekende, maar het was ‘nieuw’ en ‘strategisch’, het ‘verbond’ - en er was ook iets met ‘doelgericht’, ‘doelbewust’, ‘realiseren’ en ‘managen’, dus het zou wel deugen. Je kon er zelfs ‘klantgericht mee worden’!

‘Wil jij leren hoe je de toegevoegde waarde van communicatie voor de organisatie inzichtelijk maakt?’ Ook deze uitdagende vraag onder de intrigerende kop ‘Accountability’ noodde tot verder lezen: ‘Dan biedt deze workshop je [wat] je nodig hebt om accountability van communicatie binnen jouw organisatie te implementeren.’ Nou! Was dat niet precies wat je altijd al had gewild maar nooit kon: accountability van communicatie binnen je organisatie implementeren! Fan-tas-tisch!

Dolenthousiast doorklikkend ontdekte je dat de workshop ‘Online reputatiemanagement’ niet zozeer ging ‘over web 2.0 maar veel meer over PR 3.0.’ En ‘Internal Branding 2.0’ was ‘een workshop vol handreikingen om zelf mee aan de slag te gaan’, en je kon kennismaken met ‘het Hybride PR model’ met ‘concrete methodieken’ ‘om je pr-inspanningen beter meetbaar te maken dan ooit’. Dit beloofde Leuk 4.0 te worden! Je kon inmiddels nauwelijks wachten tot je je portemonnee mocht trekken.

Zeker niet toen je even verderop las dat er ‘handvatten worden aangereikt voor het oplossen van positioneringsvraagstukken’. En dan kon je ook nog eens leren ‘betekenis te geven aan de veranderende wereld’, ‘formele en informele netwerken binnen en buiten de organisatie ontdekken’, ‘een dialoog op gang brengen’ en ‘mensen in staat stellen om op hun eigen wijze verbinding te maken met de veranderingen die hen raken in hun werk- en privéleven.’

Erg belangrijk allemaal, gezien wat jij als adviseur wilde: ‘positie kiezen, relevant zijn, een stempel drukken en daar de resultaten van zien’. Ja! Een stempel drukken en daar de resultaten van zien: ja, ja, ja!

Ach. Zou de Taaldokter losbarsten in laaglandse hymnen, zich schaterend van zijn stoel storten, knarsetandend zijn haren uit het hoofd trekken, of toch maar zichzelf kietelen om een glimlach te forceren? Hij besloot het te houden bij een open mond van verbazing: hoe wonderlijk was het niet dat anno 2011 schaamteloos zo’n verzameling onzin, nonsens en kolder werd ‘gecommuniceerd’, dat ook maar iemand dat serieus nam – en ervoor betaalde?

Want o ja: ‘Voor de eerste workshop bedraagt de investering 399 Euro.’ Wat er eigenlijk stond: onze windhandelaars draaien losers die elkaar wijsmaken dat ze er iets aan hebben graag een poot uit met een serie dodelijke workshops vol platte clichés, een enkele goedkope tip en een uitgekauwd voorbeeld. We doen niet eens meer ons best het aantrekkelijk te formuleren, en zo lang niemand het merkt gaan we gewoon door.’

En de Taaldokter besloot Het Nieuwe Hybride Negeren toe te passen op alle uitingen van ‘vakblad Communicatie’.

Even klagen. Uit een mailtje van de klantenservice van TNT Post:
'Hartelijk bedankt dat u de moeite neemt ons te informeren over uw ontevredenheid over de postbezorging waarin u aangeeft dat uw tijdschrift voor de vierde keer niet is bezorgd. [...] Uw signaal kan ons helpen om onze dienstverlening te verbeteren.'

De Taaldokter moest even kauwen op de eerste zin. Waarin 'gaf' hij nu iets 'aan'? In zijn 'ontevredenheid'? De 'postbezorging'? Beetje slordig, zo'n anakoloet als opening.

En dan. 'Aangeeft'? De Taaldokter had precies geschreven waar het op stond hoor: het blad was vier keer niet bezorgd en hij stelde voor de bezorger - nee, niet daarop 'aan te spreken' - een stevige schrobbering en misschien nog een laatste kans te geven.

En 'Signaal'? Zeg maar gerust: klacht. En die was niet bedoeld om de 'dienstverlening te verbeteren', maar om dat tijdschrift waarvoor betaald wordt gewoon in de bus te krijgen.

Ze weten het tegenwoordig allemaal, de helpdesks en servicecenters, dat ze wellevend moeten schrijven dat ze zich 'kunnen voorstellen dat dit heel vervelend voor u is' en hun excuses aanbieden. Service met een glimlach, noemden ze dat vroeger. Maar wie je klacht een 'signaal' noemt en een helder betoog 'iets aangeven', lacht een slechtzittend kunstgebit bloot. En de oogjes lachen niet mee.

De Volkskrantredacteur zal wel een jolige bui hebben gehad, toen hij schreef over dat 'aangaan van een relatie met Jezus Christus', dacht de Taaldokter - maar het staat echt op de website van de organisatie die homo's wil bekeren: 'the decision to leave homosexuality is not about one particular method, but ultimately about a relationship with Jesus Christ'. 'Een relatie met Jezus': het klinkt toch altijd wat... - ja, nichterig.

Verrassende kop in Het Parool: een beetje als 'Helft zieken voelt zich ongezond' of 'Driekwart miljonairs vindt zichzelf rijk'. De Taaldokter verkeerde eigenlijk in de veronderstelling dat zwerfjongeren per definitie dakloos waren. Het is een kwestie van definitie: volgens Van Dale kunnen ze ook 'van huis zijn weggelopen' - maar dus blijkbaar wel een 'dak' hebben. De regelmatig voorkomende combinatie 'dak- en thuislozen' roept dan weer de vraag op wanneer je aan zo'n 'dak' kunt refereren met 'thuis'.

Deskundige op tv wil duidelijk maken dat het eten van biologisch vlees - naast de bekende voordelen - ook nog eens een goed gevoel van eigenwaarde oplevert. Of zelfrespect. Of zoiets. Maar hij zegt enigszins freudiaans: 'Het geeft ook een enorme zelfbevrediging.'

Onwillekeurig moest de Taaldokter denken aan de man die aankondigde zijn blaas te gaan legen met de woorden: 'Even de aardappels afgieten en naar het vlees kijken.'

'Beter dan andersom', ben je geneigd te denken over de merkwaardige kop van het Amsterdamse AT5, naar aanleiding van een kind dat een werk van Rembrandt beschadigde: 'Peuter betast oude meester'. Goed dat daar ook eens aandacht aan wordt besteed.

Schaatscommentator: 'Fredricks is een man van alles of niets. Gisteren zat ie daar een beetje tussenin.' Die commentator, daar hou je van of je haat hem. Gisteren vond de Taaldokter hem maar zozo.

Een interessant artikel in Onze Taal van P.A. Coppen over ‘balanceren op het slappe koord van de modaliteit’: het betekeniscontinuüm van de ‘wenselijkheidswerkwoorden’ mogen, willen en moeten, en de ‘waarschijnlijkheidswerkwoorden’ kunnen, lijken en zullen. Hij vindt het zorgwekkend dat mensen zich ergeren aan modale betekenisverschuivingen: ‘Het betekent dat zij het ragfijne gevoel voor dit onderdeel van ons taalsysteem beginnen kwijt te raken’. En dat zou kunnen leiden tot een armoedig lexicon van eendimensionale betekenissen.

Nu heeft ook de Taaldokter een warme liefde voor de rijkdom aan nuances, tonen, schakeringen en connotaties van woorden, maar soms voelt hij toch nadrukkelijk mee met de klagers. Bijvoorbeeld bij het beruchte gebruik van ‘mogen’ in de min of meer gestandaardiseerde arts-patiënt-situatie. Vreselijk is het niet, een arts die met een hoofdknikje zegt: ‘U mag daar even plaatsnemen’ - uit de situatie blijkt immers dat ‘mogen’ hier iets als ‘wenselijkheid’ uitdrukt op de schaal die loopt van ‘toestemming’ tot ‘verplichting’.

Anders dan voor het sterk gestandaardiseerde ‘mogen’ in Herman Finkers’ grapje: ‘Mag ik u hartelijk bedanken.’ ‘Gaat uw gang.’ zijn er voor dit medisch-modale ‘mogen’ echter goede alternatieven. Denk bijvoorbeeld aan ‘Wilt u hier even plaatsnemen?’, ‘Gaat u zitten’, of ‘Als u daar gaat zitten...’, eventueel vergezeld van een gebaar naar de gewenste zitplaats. Glashelder, en de kans dat de patiënt reageert met: ‘Nee, dat wil ik niet’ of ‘Commandeer mij niet zeg!’ is verwaarloosbaar. Om elk misverstand uit te sluiten, kan de arts ook kiezen voor een ‘als-dan’-constructie, eventueel in de vorm van een vraag-antwoord-sequentie. ‘Als u wilt dat ik uw buik onderzoek, dan moet u daar even gaan liggen’ of ‘Zal ik uw buik onderzoeken? Dan moet u daar even gaan liggen.’

De ergernis over dat ‘mogen’ lijkt dan ook vooral ergernis over de gemakzucht van de arts die niet naar dergelijke alternatieven zoekt. En die wordt nog begrijpelijker als dit ‘mogen’ samen optreedt met een ander verschijnsel: de vervanging van voornaamwoorden door bepaalde lidwoorden. ‘U mag de broek even uittrekken. De onderbroek mag u aanhouden.’ Geen uitzonderlijke combinatie, die door haar afstandelijkheid fataal is voor gelijkwaardige communicatie. Ook de patiënt die alle verschillende connotaties kent die in dat ‘mogen’ resoneren, zal zichzelf geweld moeten aandoen om niet uit te roepen: ‘Ik MAG DE onderbroek aanhouden?’

De Taaldokter adviseert de arts daarom minstens drie maal daags te oefenen met zorgvuldige formuleringen in vaak toch al gevoelige situaties. Dat vergt enig inlevingsvermogen en inspanning, maar verlicht de pijn - en is daarmee uiteindelijk effectiever.

Een Deskundige Dame op tv over dieren in de zogeheten megastallen: 'Ze kunnen hun natuurlijke gedrag niet vertonen.' Merkwaardig onnodig beleidsnotitiejargon, dat ook over andere onderwerpen regelmatig te horen is: mensen vluchten niet, maar 'vertonen vluchtgedrag', ze slaan er niet op maar 'vertonen agressief gedrag', ze winkelen niet maar 'vertonen koopgedrag', et cetera.

Gedrag vertonen. Een formulering die de 'vertoner' reduceert tot een geestelijk gehospitaliseerde statistische voetnoot, en ook nog lijkt te impliceren dat het 'vertoonde gedrag' in de eerste plaats onderzoeksobject voor de Deskundige is. Of vertoont de Taaldokter nu te veel kritisch gedrag?

In de tv-reclame voor een zalfje wordt beweerd dat dit dient voor 'een gezonde tent'. De Taaldokter krijgt daarbij merkwaardige associaties. Hij vermoedt dat ook hier de vrees om elitair over te komen de oorzaak is. Zie ook de keelpastieljes.

Fotograaf H. Aarsman in De wereld draait door over straatonderwijs in India: 'Het is allemaal heel improvisorisch.' Klassieke contaminatie van provisorisch ('voorlopig') en geïmproviseerd.

De Taaldokter hoorde er weer één in het rijtje 'redengevingen', 'taakstellingen', 'smaakbelevingen', 'verwachtingspatronen', 'maatregelenpakketten', 'tijdsbestekken' en 'prijsstellingen': 'Mensen die een stevige problematiek hebben'.

'Problematiek' gebruiken in plaats van 'problemen' of 'een probleem' dus. Beetje raar is het voorbeeld wel, want waar 'problematiek' op zichzelf iets eufemistisch heeft, wordt dat enigszins tenietgedaan door 'stevige', zou je zeggen. 'Complexe problematiek' zou het al meer in het ongewisse laten. Er zullen weinig mensen zijn die zeggen 'Hij heeft [een] problematiek' in plaats van 'Hij heeft een probleem', maar de Taaldokter adviseert ook in combinaties met bijvoeglijke naamwoorden toch maar te kiezen voor 'problemen'.

Gehoord: 'Deze foto is een mooie herinnering naar de toekomst toe.' Een herinnering aan het verleden richting de toekomst, zeg maar.

Op de tentoonstelling 'Reclameklassiekers' in de Amsterdamse Beurs van Berlage wordt geprobeerd 'de Nederlandse volksaard' te duiden. Dat levert, in het nisje waar sport in de reclame wordt geïntroduceerd met obligate praat over het Nederland waar je maar gewoon moet doen omdat je dan al gek genoeg doet, een paradoxaal pareltje op. Anderzijds vinden 'we' namelijk ook: 'Als je veel hebt bereikt, en toch gewoon bent gebleven, dan mag je daar best trots op zijn'.

Als de Taaldokter het goed begrijpt vinden 'we' dus dat we niet trots mogen zijn op wat we hebben bereikt, alleen op de gewoonheid die we daarbij hebben weten te behouden. - Maar dan ben je dus al niet meer zo 'gewoon'.

De werkelijkheid is dan ook een stuk perverser: die topsporters, 'artiesten' en anderen die 'veel hebben bereikt' zijn zich ervan bewust dat het zaak is te pretenderen 'gewoon' te zijn gebleven, wetende dat dat niet zo is, net als hun fans, en zo houden zij gezamenlijk de illusie in stand dat ze 'gewoon' zijn en daar dol op zijn. (Maar niet al te gewoon want dan gaat de lol eraf, en intussen zegt men nuffig dat 'we in dit land geen sterren kunnen aanbidden'.)

Opvallen door onopvallendheid? Trots zijn op bescheidenheid? Dat zouden 'we' wel willen! Als je iets kunt zeggen over 'de Nederlander' dan is het dat hij er een merkwaardig genoegen in schept om het luidst te roepen dat je 'in dit landje je hoofd niet boven het maaiveld uit mag steken omdat die dan genadeloos wordt afgehakt.' En in dat koor zingt die tentoonstelling braaf mee. Een soort persiflage op een satire met een dubbele bodem.

Beknopte samenvatting van een verbazingwekkende avond, in het Parool van vandaag:
klik hier voor een pdf.

Een opvallende formulering van staatssecretaris H. Bleker gisteravond bij Pauw en Witteman over de gevolgen van de ontwikkelingen in Egypte: 'Zo'n fase [...] is niet goed, noch voor Egypte, maar ook noch voor de betrekkingen [...] met Egypte.'

Maar ook noch. Klinkt een beetje als 'En. Jawel. Dus.' Hm. Hoe ongebruikelijk ook, eenmaal ingezet is het vervolg van de constructie logisch: na dat eerste 'noch' moet een tweede volgen. Omdat Bleker blijkbaar de tweeledigheid van de gevolgen wilde benadrukken, zag hij zich genoodzaakt dat 'maar' in te voegen - daarmee ook een tegenstelling tussen die twee aspecten suggererend.

Had hij zich dat tevoren gerealiseerd, dan had hij waarschijnlijk gekozen voor: 'Zo'n fase is niet goed voor Egypte maar ook niet voor...' Hij had er ook voor kunnen kiezen het tweede 'noch' sterk te beklemtonen.

De formulering mag logisch zijn, nodig is zij niet: 'noch... noch...' was afdoende geweest. Misschien vreesde Bleker halfbewust niet duidelijk genoeg te zijn voor de gemiddelde kijker, zonder dat 'maar'. 'Noch' biedt veel mogelijkheden:
- 'Zo'n fase is noch voor Egypte, noch voor de betrekkingen goed.'
- 'Zo'n fase is goed voor Egypte noch voor de betrekkingen.'
- Ook gebruikelijk: 'Zo'n fase is niet goed voor Egypte, noch voor de betrekkingen.'

Altijd beginnen met 'Niet...' en vervolgen met 'en/maar ook niet...' lost dat keuzeprobleem van de 'noch'-constructies op. Toch zou het jammer zijn als zij verdwenen.

De Taaldokter kreeg de volgende vraag.

'Ik kreeg vandaag het inspirationele iFly-magazine van de KLM in mijn digitale brievenbus. Het wat?, dacht ik. Ja, ik las het goed: het inspirationele iFly-magazine! Aan welke ziekte lijdt dit iFlymagazine, Taaldokter?'

De Taaldokter dacht eerst dat het om dat populaire, multifunctionele voorvoegsel 'i-' ging, (zoals dat bijvoorbeeld in de personeelsbeschrijvingen van een softwarebedrijf wordt gebruikt: 'iDirect', 'iProject', 'Support', 'iCoordinate', 'iReport', 'iFinance', 'iDevelop', 'iTest', en 'iOrganise'). Meer over de achtergronden van dit verschijnsel hier. 

Het was de schrijver echter begonnen om het woord 'inspirationeel'. Ja, dat lijkt wat merkwaardig. Waarschijnlijk is gewoon 'inspirerend' bedoeld, maar is - naar Engels voorbeeld (inspirational) - 'inspirationeel' gebruikt . Een korte (internet)speurtocht leert dat de meningen verschillen over de juiste toepassing in die taal van inspiring en inspirational, maar dat laatste lijkt in elk geval vaker voor te komen dan ons 'inspirationeel'. Kortom: een purist zou het met een zuur gezicht een anglicisme noemen.

De schrijver vermoedde: misschien ligt 'inspirerend' te dicht bij 'transpirerend', waarmee de associatie met 'zwoegen' opdoemt: 'Want laten we wel wezen: vakantie is leuk, maar het is ook zwoegen. Je kunt beter gaan werken!' Dat is mogelijk. Misschien klinkt alles wat te maken heeft met 'inspireren' de meesten tegenwoordig wel in de oren als trekken aan een dood paard. 'Inspirerend'? Oppassen!

Hoe dit zij, de Taaldokter is een sucker voor de manier waarop kleine vormveranderingen, door bijvoorbeeld voorvoegseltjes en uitgangen, allerlei betekenisnuances (of grote -verschillen) kunnen bewerkstelligen, en stilletjes hoopt hij binnenkort zelf een folder in de bus te krijgen met niet-frustrationele, vibrationele aanbiedingen. Epibrationeel gespreken dan.

Nog even naar aanleiding van Het einde van de uitgeverij: van de website van ‘literair agentschap’ Sebes & Van Gelderen, die ouderwets huiselijk begint met ‘welkom’:

• ‘Naast spreek- en schrijfopdrachten representeren wij auteurs bij de verkoop van hun manuscript’;
• ‘Naast het Nederlanders en Vlamingen vertegenwoordigt Sebes & Van Gelderen ruim 80 uitgevers en literair agenten’;
• ‘Voor een schrijver of spreker op maat zijn wij sinds 1998 hét bureau’.

En dat was nog slechts pagina 1. Naast de merkwaardige constructies valt vooral het gebrek aan moeite op om oorverdovende clichés te vermijden. 'Literair agenten' letten vooral op cijfers, dat zal het zijn.

De aanwezige uitgevers en ‘literair agenten’ wisten die indruk treffend te illustreren. Zij beleden een heilig geloof in het papieren boek en vonden elkaar in een verbeten apologie van het huidige bestel. Logisch: ze zijn onderling afhankelijk en willen hun marktaandeel behouden. Er ontvouwde zich een waaier aan zonderlinge redeneringen. Wij zijn nodig omdat we onmisbaar zijn. En we zijn onmisbaar omdat we nodig zijn – daar kwam het op neer. Wie anders moest onbekende debutanten promoten en gerenommeerde auteurs ‘in de watten leggen’? Kochten de meeste lezers niet in de vertrouwde boekwinkel? Hoeveel e-books werden er nu helemaal verkocht? En schrijvers kregen wel 20% van de royalty’s! Anderen partijen hadden bovendien onvoldoende verstand van selectie, redactie en distributie, ‘het onderhouden van contacten en vermarkten van talent’. En waarom zouden auteurs zich het hoofd breken over de financiën? Het waren trouwens vooral weer mensen van buiten het ‘boekenvak’, die het beter wisten. Nee hoor: uitgeven was ‘een vak’.

‘Het is een vak’: een veelgebruikt, maar altijd wat schril klinkend argument om je bestaansrecht te verdedigen. Maar om wie draait het nou? Wie vraagt er in de boekhandel om ‘de nieuwste van uitgeverij zus-en-zo?’ Wat als dat vak anno 2016 helemaal niet meer nodig is? Als de generatie die opgroeit met beeldschermen geen papieren boeken meer wil? (‘Wat was dat voor ding opa?’ ‘Dat noemden we een “boekenkast” jongen.’) Als schrijvers en lezers zelf in hun behoeften voorzien door online uit te geven en te kopen? Als ondernemende auteurs andere zelfstandigen inhuren voor redactie, marketing, vormgeving en verkoop, en zo zelf zeggenschap krijgen over proces en opbrengsten? Als internet meer inzicht biedt in de publiekssmaak dan het oordeel van uitgevers? Als lezers online investeren in boeken? Dan staan de verhoudingen in de boekenbranche net zo op hun kop als in de muziekindustrie.

Nee, e-books zijn geen fysieke boeken – maar wel veel goedkoper te produceren en verspreiden. En consumenten betalen daar graag een redelijke prijs voor. Natuurlijk verdwijnt het papieren boek. Wie ontvangt er nog wel eens een telegram? Natuurlijk zullen schrijvers het heft steeds vaker in eigen hand kunnen nemen. Een zegen voor auteur én lezer. Overigens ook voor onze leefomgeving - en voor de kwaliteit van het aanbod, als uiterst matige schrijvers niet meer worden gehypet door geoliede machines.

Slechts een enkeling voelde het trillen van de grond. Nederig werd toegegeven dat niet de uitgeverij het ‘merk’ was, maar de schrijver. En er kon wel wat meer worden geïnvesteerd in ‘sociale media’. Dat moest echter wel ‘passen bij de auteur’. Want kostte dat twitteren niet heel veel tijd? Nou ja, er zouden misschien taken worden overgenomen door nieuwe spelers. Maar topredacteuren zouden echt niet weglopen om ‘een beetje gaan zzp'en’. En ook op internet zouden de gevestigde ‘huizen’ de dienst blijven uitmaken. Toch?

Zich bezinnen op hun rol? De uitgevers leken er zelfs niet over te willen nadenken. Uit onverschilligheid? Aannemelijker is dat zij veinsden de veranderende verhoudingen niet serieus te nemen: après nous la déluge. Onbegrijpelijk was het nauw verholen dedain voor schrijver en lezer waarmee dit gepaard ging. Als die houding representatief is voor de branche, zal er inderdaad maar een enkeling overblijven: 'Voor de watjes', zoals schrijfster N. Noordervliet zei. Terwijl de eerste barsten in de vloer zichtbaar werden en de zaal begon te schokken, verhief een oude struisvogel moeizaam zijn kop uit een stapel half vergane boeken, schudde enkele vergeelde snippers van zich af, knipperde tegen het licht en kuchte amechtig: ‘En toch is het een vak!’

Joost R. Swanborn, lezer

Op televisie sprak voormalig PVV-kandidaat-Statenlid C. de Bruin over 'een gepasseerd stadium'. Een niet onbegrijpelijke constructie (hij had ook iets kunnen zeggen als 'een voorbij station'), en wellicht een hypercorrectie (in een flits dacht de spreker beter 'stadium' dan het misschien wat plastische 'station' te kunnen gebruiken, zoals sommigen het menen te moeten hebben over 'de voetbalstadia in Nederland'). Hoe dit ook zij, aan het geestesoog van de Taaldokter trok een lange rij gepasseerde stadia voorbij, waar mensen stonden te wachten op treinen die nooit zouden komen.

Van de website van de Amsterdamse Dienst Milieu en Bouwtoezicht: 'Op het moment van schrijven is de invoering van de Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht (Wabo) per 1 oktober 2010 het geval.'

Behalve dat deze tekst ruim drie maanden na de beoogde invoeringsdatum nog in deze vorm op de site staat, valt de constructie met 'het geval zijn' op. Te maken hebben met, sprake zijn van, het geval zijn: formuleringen die de angst voor al te concrete mededelingen moeten bezweren. En ze werken averechts, want ze roepen meer vragen op dan ze beantwoorden - wat men precies wil zeggen blijft onduidelijk. De lezer vraagt zich onmiddellijk af: wordt die wet nu ingevoerd of niet?

Ook na het tijdperk J.P. Balkenende (groothandelaar in 'het geval-', 'sprake van-' en 'te maken hebben met'-constructies) tieren dergelijke moeizame wrochtsels welig. Dat iets ('de invoering van een wet', 'angst onder de bevolking', 'verrommeling van het landschap') gewoon is, heerst of in dit geval bijvoorbeeld 'wordt verwacht', lijkt steeds zeldamer.

Adequater was natuurlijk geweest: 'Op dit moment lijkt het erop dat de wet... wordt ingevoerd', 'We verwachten dat de wet.... wordt ingevoerd', 'Naar het zich nu laat aanzien wordt wet... ingevoerd', of desnoods 'Invoering van de wet is gepland op...'

Door de schrikbarend toenemende frequentie van deze contraproductieve omtrekkende taalbewegingen, is op dit moment een zekere moedeloosheid bij de Taaldokter het geval.

Zie ook: Er is sprake van vaagheid

De Taaldokter verbaasde zich weer over het cijferfetisjisme tijdens de city-tour, op de rode dubbeldekker die hem door de nieuwe stad reed, met achter hem twee dronken Finse pubers en voorin een Amerikaans echtpaar met een verveelde dochter, terwijl hij in de stijve bries de pet op het hoofd trachtte te houden, het ene oortje van de krakende headset in het oor (pogend het door een student Engels ingesproken bandje te verstaan, boven de enthousiaste, onafgebroken in haar eigen taal in een te luid afgestelde microfoon sprekende gids uit), en de camera voor het oog.

‘Krrrkggh... Aan uw linkerhand ziet u in de bocht de Oude Burcht liggen, die in 1325 door zeshonderachtentwintig monniken is gebouwd. Bij de poort staat het beeld van de Grote Vrijheidsstrijder, in 1630 opgericht ter ere van...Pffffrrrt.’

‘Het witte gebouw aan ...Brrrkkk... is de Nationale Assemblee. Hier worden van oudsher de belangrijkste beslissingen genomen en in de naaste omgeving vinden wij dan ook vele bars en gezellige kroegjes die zijn vernoemd naar de volksvertegenwoordigers van ...Kkrrrk.’

‘Let u op als we zometeen over de brug komen: aan uw rechterhand ziet u dan het Standbeeld van de Naamloze ...Ghhhhhrkplop.’

‘Dames en heren, het is tijd voor onze eerste stop. Vergeet niet zo’n geniepig glaasje huisgemaakte brandewijn met een stuk artisanale cake te nemen in een van de oorspronkelijke vakwerkhuisjes.’

‘....Wkrrrrakkk... Dan naderen wij nu het Financiële District. Hier is het een komen en gaan van ....rrrrrrrrt....’

‘Let vooral op de gevelsteen in het derde huisje van link...Plfplfplfkrkkk...'

‘Toen Keizer ...Krrk.. de Derde in 1784 opdracht gaf voor de bouw van dit buitenverblijf verkeerde het land in deplorabele staat....snjiiiieeeep....Krk... dat het bouwwerk - opgetrokken uit maar liefst drie miljoen zestigduizend achthondernegenenveertig handgebakken klnkers - de tand des tijds heeft doorstaan.'

'....Kgggggrrrrhh... waarvoor wij nu voor stilstaan is de Nationale Opera, waar in de loop van de afgelopen decennia vele binnen- en buitenlandse diva’s acte de présence gaven... Bhhrrrrkgg.... tegenwoordig ook dienstdoet als ...Hrrrkuukkmphw... Jaarlijks vinden hier zevenhonderdtweeëndertig voorstellingen plaats, variërend van .... krrkblobblobgggrkk...'

'...stadion aan uw rechterhand, thuisbasis van de geliefde stadsploeg, jaarlijks zeshonderdacht wedstrijden worden gespeeld.'

'...  economische groei van de laatste jaren letterlijk weerspiegeld in de glazen gevel van de toren voor ons, in 2009 ontworpen door .... Flofflofkrrrak... en het jaar daarop gebouwd door vijfduizendachthonderdnegenenveertig professionals met behulp van een achtduizendtweeëntwintig kilo wegende kraan die de zevenhonderdertig glasplaten van negentienhonderacht kilo elk over de belendende gebouwen takelde.'

... spreekwoordelijke gastvrijheid die tot uiting komt in haar vlekkeloze beheersing van de zeven talen die standaard worden onderwezen vanaf het moment dat kinderen de leeftijd bereiken van drie jaar op de zeshondertwaalf scholen in de drieënvijftig districten...Bhrrggggrkr...'

'... linkerhand de rivier waar elk jaar zo’n achtendertig miljard liter water doorheen stroomt... krrrrk... entachtig vrachtschepen die goed zijn voor ...knknknkrrrrr... ton vracht, honderdzes cruiseschepen uit drieënveertig landen...knjiieeeeeph.... passagiers.... Hghhhrrrrmmmhk... twintig diersoorten en waterplanten. De elf soorten aangeplante oevergewassen worden voor vijfennegentig procent gebruikt in de industrie, waar, zoals gezegd, eenenveertig procent van de bevolking een arbeidsplaats.....Krrrrr...'

'... voor het stadspark dat achtendertig soorten bomen telt... kr...kr....krrr...plop...'

'... Knjieearrgggggh.... sluiten wij hier onze rondrit door de stad af voor ...krrrkkk... waar u zich kunt laven aan pruimenbloesemlikeur en misschien wel een flensje aandurft, waar het personeel er jaarlijks driemiljoenvijfhonderddrieëntwintig van bakt. Denkt u aan uw gids?'

Een gouwe ouwe, nu aangetroffen in een scriptie: 'Mensen dragen verantwoording voor de samenleving'. Afgezien van het Balkenende-achtige 'lekker-belangrijk'-gehalte van de mededeling, valt de constructie verantwoording dragen voor iets op.

Verantwoording leg je af - bijvoorbeeld nadat je ter verantwoording bent geroepen - over iets waarvoor je verantwoordelijkheid hebt, draagt, hebt aanvaard, genomen of zelfs opgeëist.

Het is overdreven om te zeggen dat het gebruik van verantwoording dragen in plaats van verantwoordelijkheid dragen onverantwoord is en de taalgebuiker die het doet onverantwoordelijk, maar een aandachtpuntje blijft het.

Merkwaardig: in een tv-reclame voor Elmex-tandpasta zegt een mannenstem: ‘Het is een verschil tussen dag en nacht.’ De vaste uitdrukking luidt natuurlijk: 'een verschil van dag en nacht'. Zelfs op internet geeft van ruim anderhalf keer zoveel treffers als tussen, terwijl je best kunt verwachten dat zo'n uitdrukking vaker wordt verhaspeld - maar niet in 'commercials'; of wel? Er zal over nagedacht zijn. Is van te onduidelijk? Of moet die afwijking van de standaard juist de aandacht trekken (en misschien zelfs irritatie wekken, wat, zoals bekend, uitstekende propaganda is)? De wegen der reclameschrijvers zijn ondoorgrondelijk.

Het is altijd aardig als een spreker zijn eigen dubbelzinnigheid niet doorheeft, en soms bijna niet te geloven, zoals wanneer presentator A. Boomsma de kijkers van een tv-programma over softdrugs er fijntjes en zonder knipoog op wijst dat ze kunnen reageren via Twitter: 'Hashtag zus-en-zo.'

Uit de sportwereld was al bekend dat velen liever spreken over 'medaljes' (of, ook niet bijster smakelijk, 'plakken') dan over 'medailles'. Nu hoorde de Taaldokter in een tv-reclame 'keelpastieljes' aangeprezen worden. Pastieljes.

Een andere verklaring dan vrees te worden versleten voor bekakt of overdreven als je gewoon 'pastilles' zegt is er niet; de uitspraak van 'ajje' is niet bijzonder lastig voor de gemiddelde Nederlander, gegeven de populariteit van 'Ajje' voor 'Als je...'.

In het buitenland: 'You look like a nice couple. Not him, but you.'

Gehoord uit de mond van een Facebook-hater, op de vraag waarom hij niet 'op Facebook zat': 'Ik richt zelf wel een "social network" op: Assbook.'

Steeds vaker te signaleren: het zelfstandig naamwoord 'situatie' als tweede deel van een samenstelling. De voorbeelden zijn talrijk: van vergunningsituatie tot overtalsituatie, van terugvalsituatie en veiligheidssituatie tot toekomstsituatie en het onvermijdelijke win-winsituatie.

Die toenemende populariteit van 'situatie' past in de tendens van taalvervaging, de neiging multifunctionele, poly-interpretabele formuleringen te gebruiken. Een ambtenaar die een burger schrijft over diens 'vergunningsituatie' bedoelt gewoon: 'gedurende de tijd dat uw vergunning geldt' - en het zou wel zo duidelijk zijn als hij dat ook zo opschreef. De voetbalverslaggever die het heeft over een 'overtalsituatie' kan dat meestal niet eens zonder nog meer vage terminologie: 'Er is sprake van een overtalsituatie' of 'De ploeg heeft te maken met een overtalsituatie'.

Nu hoorde De Taaldokter weer iemand zeggen: 'Die-en-die van zeventien kwam uit een gezinssituatie in de opvang.' Kan dat '-situatie' hier dan niet functioneel zijn? Nee, want het ging gewoon om een gezin, niet om 'een soort gezin' of 'een met een gezin vergelijkbare situatie'. Zoals hier terecht niet wordt gesproken van een 'opvangsitutatie', zo had er dus beter gewoon 'gezin' gezegd kunnen worden.

Kortom: samenstellingen met -situatie roepen meer vragen op dan zij beantwoorden.

Zie ook: Terugvalsituatie en de Sprake van-ziekte onder Ziektebeelden.

De Taaldokter woonde wat sacherijnig een enigszins stroperig overleg bij, door een andere deelnemer aangekondigd als 'uitgebreid gesprek', welke formulering maar in het hoofd bleef rondzingen - 'uitgebreid gesprek, uitgebreid gesprek' - totdat hij plotseling hoorde: 'uitgespreid gebrek' - juist op het moment dat het ophield met zachtjes sneeuwen.

Al eerder tekende de Taaldokter op - uit de mond van, hoe kan het ook anders, zou je bijna zeggen, een voetbalcommentator: 'Het lukte hem niet om de bal van richting te doen laten veranderen.'

Nu schrijft de Telegraaf dat de gemeente ons 'wil doen laten geloven'. 'Doen laten...' Het is een van die merkwaardige constructies die onzin verkopen op bijna onmerkbare wijze. Bijna onmerkbaar, want in eerste instantie valt je nauwelijks iets op. Maar wel onzin, want bij nadere beschouwing is dat 'doen laten' natuurlijk dubbelop - maar waarom? Is het omdat de formulering met alleen 'doen' een beetje uit de tijd raakt, zodat de schrijver niet meer zeker is of die wel volstaat? En is alleen 'laten' weer wat te cru?

Het heeft de Taaldokter flink doen laten peinzen, maar hij komt er niet uit.

Opgetekend: volwassen kerels die het hebben over 'kijken waar de pijn zit' en hoe ze 'problemen kunnen hendelen'.

'Om heel eerlijk te zijn...' 'Ik zal heel eerlijk met u zijn...' 'Ik moet heel eerlijk zeggen dat...' - en dan volgt er strijk en zet iets wat weinig of niets te maken heeft met eerlijkheid.

Tegen iemand die zojuist een speech heeft gehouden: 'Ik moet eerlijk zeggen dat ik vond dat je het fantastisch deed.' Alleen paranoïde geesten zien in zo'n mededeling de neerslag van verrassing over de ontkrachting van een volslagen gebrek aan vertrouwen in het kunnen van de aangesprokene - zij is dan ook voornamelijk bedoeld als profilering van de spreker als oprecht.

Tegen interviewer die een lastige vraag stelt over bezuinigingen: 'Ik zal daar heel eerlijk over zijn: we moeten allemaal inleveren.' En alweer: slechts kwaadwillenden horen daarin dat de spreker voor deze ene keer een uitzondering maakt, maar gewoonlijk natuurlijk liegt dat het gedrukt staat - ook hier wordt vooral applaus gevraagd voor de 'open en oprechte'  communicatie van de spreker.

WikiLeaks-oprichter J. Assange wordt verdacht van verkrachting en seksuele intimidatie. De Volkskrant over de aanklacht van een van de twee vrouwen: ‘Maar ook nadat het condoom was afgedaan, bleef Assange seks met haar hebben.’

Een raadselachtige zin, die allerlei moeilijk met elkaar te rijmen beelden oproept. De vrouw wilde niet (meer), maar de man 'bleef seks met haar hebben'. Dat kale 'seks hebben' impliceert toch enige mate van wederzijdse instemming, zou je zeggen. Op deze manier klinkt het bijna als 'bleef het leuk met haar hebben'. Een toevoeging als 'tegen haar zin' zou dat hebben kunnen voorkomen. Het wat abstracte 'bleef doorgaan' had ook gekund. Ook een ouderwetser aandoende term was mogelijk geweest: 'bleef zijn wil met haar doen' bijvoorbeeld.

Seks hebben. Rare, ambtelijke term. Lastig te definiëren ook, leert bijvoorbeeld het verleden van B. Clinton. Assanges verdediging is voorspelbaar: 'I did not have sex with that woman.'

Nog meer windhandel in het rijtje 'redengevingen', 'taakstellingen', 'smaakbelevingen', 'verwachtingspatronen' en 'maatregelenpakketten': Belangrijke Man zegt op tv: 'Het tijdsbestek is kort.' Natuuurlijk niet: 'De tijd is kort', nee, haha, was het maar zo simpel meneertje, en trouwens, hoe kan tijd kort zijn - nee hoor: 'Het Tijdsbestek is Kort.'

Zie ook hier.

Taal en politiek, het zal wel nooit wat worden.

D66 Amsterdam liet de gang van zaken in de partij na de voor haar niet naar wens verlopen gemeenteraadsverkiezingen analyseren door de ‘commissie Bruines’ (genoemd naar voorzitter S. Bruines). Deze commissie trok vier hoofdconclusies ‘met wijsheid achteraf’ - zoals ze dat zelf scherp formuleert – over de oorzaken van het dramatische verloop van campagne en onderhandelingen. Die conclusies staan in het rapport onder de kopjes:

1. Te korte voorbereidingstijd
2. Een slechte voorbereiding
3. Men was niet goed geprepareerd op de politieke omgeving
4. Een zwakke groepsmentaliteit

Een fraai voorbeeld van zaken complexer presenteren dan ze zijn. In dit geval door slechte kopjes. Goede kopjes helpen de lezer; slechte sturen deze met een kluitje in het riet, zoals hier. Want bij doorlezen blijkt al spoedig dat onder de kopjes weliswaar niet geheel dezelfde, maar toch verrassend gelijkaardige zaken aan bod komen. En je hoeft geen close reader te zijn om te zien dat de eerste drie kopjes eigenlijk precies hetzelfde betekenen.

Ga maar na. ‘Te korte voorbereidingstijd’ valt natuurlijk gewoon onder ‘Slechte voorbereiding’. En dan was men ook nog niet ‘voldoende geprepareerd’ – heeft dat soms niets met voorbereiding te maken? Hier blijkt het belang van gelijkvormige kopjes. In het rijtje ‘te korte voorbereidingstijd’, ‘slechte voorbereiding’ en ‘zwakke groepsmentaliteit’ was een formulering als ‘slechte voorbereiding op politieke omgeving’ natuurlijk stilistisch veel beter geweest. Maar ja, zo zal de commissie hebben geredeneerd, dan ziet een kind in één oogopslag dat we drie keer hetzelfde zeggen; laten we maar iets met ‘prepareren’ doen en de zinsbouw een beetje omgooien.

Eigenlijk was de oorzaak van die verkiezingsuitslag natuurlijk gewoon een gebrek aan kwaliteit – een gebrek dat fraai wordt weerspiegeld in de conclusies van dit rapport.

Inderdaad.En trouwens: waarom überhaupt dat meervoud, en niet gewoon 'mail'?

Op tv sprak weer eens iemand over 'agressiviteit'. De Taaldokter heeft het liever over 'agressie', maar dat is slechts een kwestie van smaak: een lichte voorkeur door het gevoel dat 'agressie' wat directer en duidelijker is dan 'agressiviteit'.

Van Dale geeft als betekenis van 'agressie': 'agressiviteit'. Bij 'agressiviteit' staat: 'het agressief zijn'. Vermoedelijk wordt in verband met concrete personen of situaties dus eerder 'agressie' gebruikt, en, verwijzend naar die meer algemene staat, 'agressiviteit'. Een aardige betekenisnuance, blijkbaar veroorzaakt dat suffix -teit.

Dat roept de vraag op: zijn er meer Nederlandse woorden die ook zo'n vorm op -teit hebben die een dergelijk subtiel betekenisverschil veroorzaakt?

Journalisten hebben er een handje van, maar in de dagelijkse omgang merk je het ook vaak: taalseksisme. En nu bedoelt de Taaldokter niet 'hij' schrijven ' waar je, om maar helemaal correct te lijken, 'zij en/of hij' had kunnen schrijven, of vergeten 'm/v' achter functienamen te zetten, of gewrochte constructies bedenken met 'persoon' in plaats van 'man', want dat is natuurlijk de dood in de pot.

Het gaat om meer verkapt seksime in de taal, dat wel een in het oog springende exponent heeft: het aan vrouwen met de voornaam, maar aan mannen refereren met de achternaam. Zo sprak tv-presentator J. Pauw onlangs in één zin over 'Rutte' en over 'Femke', bedoelend de premier en GroenLinks-fractievoorzitter F. Halsema.

Zul je allicht af en toe iemand horen verwijzen naar 'Femke' met 'mevrouw Halsema', of - beter nog, maar nóg minder frequent - 'Halsema', wie het heeft over de minister-president, de PvdA-voorman of de PVV-leider, zal zelden in het openbaar reppen van 'Mark', 'Job' of 'Geert'.

De enige uitzondering op deze regel zijn uitlatingen - veelal in campagnetijd of tijdens partijcrises - van partijgenoten van de man in kwestie, waarin zij hem bij de voornaam noemen om eenheid in de partij te suggereren.

Het aardige is dat dat nu juist krachtig werkt. Maar in niet-heikele tijden vervalt men weer graag in het 'de heer'-jargon. Femke. Bah.

De journalisten-voornaam-noemers zulen zich verdedigen met het argument dat ze het onderwerp van gesprek persoonlijk kennen of er een vriendschappelijke band mee hebben (wat het door hen nagestreefde imago van onafhankelijkheid niet bepaald een krachtige impuls geeft), maar eigenlijk zeggen ze gewoon 'meneer' en 'vrouwtje'.

En dat is de reden dat op deze website gewoonlijk naar mensen wordt verwezen met hun initiaal en achternaam.

P. de Leeuw had het in zijn televisieprogramma over PVV'er J. Sharpe, van wie van alles werd gezegd, 'als zou hij een pornobron zijn'. Mooi woord, en hij bedoelde natuurlijk: 'pornobaron' - een fraai staaltje Klinkerslikken; de Taaldokter werd echter aan het denken gezet door dat 'als zou'.

Een taalpurist zou misschien zeggen: dat moet zijn: 'als was hij een pornobaron'; dat als(of)' en 'zou [...] zijn' is immers dubbelop. Diezelfde purist zou, als hij consequent was, ook uitspraken moeten afwijzen als: 'als ware hij een pornobaron'. Want die zeggen eigenlijk hetzelfde - 'als zou hij zijn'. Toch vallen dergelijke constructies regelmatig op te tekenen. Waaruit maar weer eens blijkt dat we voor purisme niets kopen.

Of het nu een aanvoegende of voorwaardelijke wijs is, of nog iets anders, in die typische combinatie met 'als', dat 'als ware hij...' - de Taaldokter is er niet dol op; in dit geval ware 'alsof hij een pornobaron was' natuurlijk het duidelijkst en misschien wel het mooist geweest.

En die 'wijzen' roepen alleen maar problemen op. Zo twitterde W. de Bie eergisteren: 'Zag schoolklas in bibliotheekfiliaal dat moet sluiten. Moge alle verantwoordelijken blijvend getroffen worden door rode wangbloos.' Dat enkelvoud 'moge' is goed te begrijpen, als een soort aankondiging van een nadrukkelijke wens, maar heet grammaticaal niet correct te zijn: 'mogen' zou hier de enige juiste vorm zijn geweest.

Dus wat moet de taalvakman of -vrouw? De woorden van Wim T. Schippers indachtig zijn: 'Vakmanschap bestaat vaak uit het je houden aan regels zonder je af te vragen waartoe ze dienen.' En driftig, instemmend knikken.

Een nieuwe in het rijtje '-gevingen', '-stellingen', '-belevingen', '-patronen' en '-pakketten': taakstelling.

Tijdens een gesprek in tv-programma Buitenhof over de bezuinigingen in de kunstsector liet een van de sprekers zich ontvallen: 'Andere orkesten hebben veel meer taakstellingen richting het publiek.' Zie de ziektebeelden voor dat Syndroom van Richting; hier gaat het om dat 'taakstellingen'.

Een orkest met een taakstelling. Iemand die dat zegt, moet wel een Man met een Missie zijn. Maar waarom zei hij niet gewoon: 'taak'? Om dezelfde reden als mensen het hebben over 'redengeving', 'vraagstelling', 'smaakbeleving', 'verwachtingspatroon' en 'maatregelenpakket' dus.

Dikdoenerij en gebakken lucht willen verkopen. Terwijl zijn boodschap juist sterker zou zijn geweest als hij 'taken' had gebruikt. Alweer geldt: hoe langer hoe interessanter - én ondoorzichtiger. Of het om een blazersensemble ging kan de Taaldokter zich niet herinneren, maar dat gebruik van 'taakstelling' is windhandel.

Mooie doem-beeldspraak in een mailtje van de Kamer van Koophandel Amsterdam: 'Welke wetten en regels treffen uw bedrijf in 2011?' Alsof het meteorieten zijn...

De Bijenkorf in Amsterdam heeft een halve etage met boeken. Dit is de poëzie.

Steeds vaker te horen: 'bespreekbaar maken'.

Problemen. Homoseksualiteit. Laaggeletterdheid. Zelfmoord. Wanhoop. Huiselijk geweld. Conflicten op het werk. Arbeidsmarktproblematiek. Geldzaken. Veiligheid. Kwaliteit. Alles kan of moet 'bespreekbaar' worden 'gemaakt'.

Maar wat is dat eigenlijk, dat 'bespreekbaar maken'? Mensen net zo lang martelen totdat ze ergens over willen praten? Ze 'schoppen tot ze een geweten hebben'?

Nee hoor: meestal bedoelen de sprekers gewoon 'het ergens over hebben'. De term wordt alleen veelvuldig misbruikt (met name door politici), bijvoorbeeld door midden in een gesprek te melden 'Ik wil dit gewoon graag bespreekbaar maken', terwijl het al een half uur gaat over wat er dan 'bespreekbaar' moet worden 'gemaakt'. Praatjes voor het publiek en voor de vaak.

(Iets 'bespreekbaar' hebben 'gemaakt' is inmiddels ook een verworvenheid waarover je je trots niet onder stoelen of banken dient te steken. 'Die-en-die heeft als eerste het probleem van zus-en-zo in Nederland bespreekbaar gemaakt.' Die-en-die heeft het er als eerste over gehad, wordt dan dus bedoeld.)

De bespreekbaarmakers suggereren dat juist en alleen zij het 'aandurven' 'taboes te doorbreken' en 'helderheid te verschaffen' - daarbij structureel tegengewerkt door achterbaks gekonkel en slinkse machinaties van Geheime Krachten. Een te wantrouwen type. Waarover men kan spreken, dat hoeft men niet bespreekbaar te maken, om Wittgenstein te parafraseren.

Bespreekbaar maken. Verboden woord.

De Taaldokter hoorde een tv-documentairemaker spreken over ‘fraudulerende topmanagers’. Vaker gehoord, en, natuurlijk, een verspreking. Maar ligt daar een mechanisme aan ten grondslag? Werd hier in plaats van 'frauderen' het nieuwe werkwoord 'frauduleren' afgeleid van het bijvoeglijk naamwoord 'frauduleus'? Fraude - frauduleus - frauduleren?

Hoe werkt dat? Zegt die man ook: De mirakulerende arts genas de tuberculerende lijder aan de weing scrupulerende ziekte op fabulerende wijze?

Dat de geïnterviewde even later het bekende anglicisme ’narcicistisch’ in de mond nam, was meer een soort toegift.

Zijn er nog mensen die hier in trappen?

F. van Meurs van de Radboud Universiteit in Nijmegen promoveert op het gebruik van Engelse termen in personeelsadvertenties van bedrijven. We kennen ze allemaal: van het raadselachtige hands on-mentaliteit tot het razend interessante human resource management. Bedrijven schijnen dergelijke termen voornamelijk te gebruiken omdat er geen Nederlandse alternatieven voor zijn, of omdat ze sterk ingeburgerd zijn in de branche.

Leuk onderzoek. De Taaldokter was wel verbaasd op de website van de universiteit te lezen dat 'de meest voorkomende Engelse termen zijn: senior, professional en control.' Senior? Sinds Cicero een Engelse term.

De Taaldokter vandaag in Trouw over de constructie 'inzetten op' in het regeerakkoord: kijk hier. Meer hier.

Bij het verscheiden van H. Mulisch dacht de Taaldokter glimlachend terug aan teletekst, dat drie jaar geleden kort berichtte over de tachtigste verjaardag van de schrijver, op één pagina met twee andere onderwerpen. Een - naar hij aanneemt onbedoeld - vermakelijke combinatie. De berichtjes begonnen als volgt:

• 'Op het IJsselmeer bij Hindelopen is een platbodem gezonken.'
• 'In de zeehaven van IJmuiden is een 60 meter hoge kraan ingestort.'
• 'In Amsterdam is een receptie gehouden voor Harry Mulisch.'

Hoewel het volgens de Taalunie in Nederland 'standaardtaal' is, keek de Taaldokter er van op toen hij van de hand van een bekende dichter las: 'Het zou ook kunnen dat [...], bedacht ik me net.'

Ze hebben het wel steeds over ‘ik besef me’, maar ‘ik bedenk me’ is ook geen lieverdje, dacht de Taaldokter. Door dat wederkerende voornaamwoord me was de eerste associatie die zich opdrong die van ‘ik verander van mening', 'ik kom op mijn woorden terug’, en niet ‘ik besef’.

In het restaurant zaten een man en een vrouw tegenover elkaar: de vrouw met haar gezicht naar binnen, de man met uitzicht op de straat. Misschien dat hij zo luid sprak omdat hij even vergat dat er nog meer mensen aanwezig waren. De vrouw werd steeds stiller, en, naar het scheen, steeds kleiner, terwijl de man het al een kwartier had over 'de grote projecten die ik draai'.

Projecten draaien. Als je dat kunt zeggen, draai je je hand niet om voor zo'n project, je doet het in een handomdraai, hoe groot het ook is. Lopendebandwerk voor jou, bijna, Grote Projecten draaien. Wel goed om er toch even bij te vermelden dat het Grote Projecten zijn. Dat ze niet denkt: hij ziet er leuk uit, geld heeft-ie ook, maar hij zal toch niet alleen kleine projectjes draaien?

Toch maar eens de Taalprof geconsulteerd over die GeenStijl-kwestie. Volgens hem zijn constructies als '*jeneverfles pakken gaat*' 'vooropplaatsing van de uitgebreide werkwoordelijke groep, met voorkeur voor hulpwerkwoordconstructie, waardoor het effect ontstaat van een vereenvoudiging waarin de groep het voorwerp bij de persoonsvorm is.' Kijk hier voor de uitgebreide analyse.

Op het blogje van gisteren ('Geenstijl bij zinnen?') werd gereageerd met: 'Zelf denk ik hierbij eerder aan een weggelaten betrekkelijk voornaamwoord ('die') - eerder dan aan 'dat hij/zij'. Het voelt ook qua functie als een bijvoeglijke (achtergrondinfo) bijzin bij de naam van de twitteraar, vind je niet?'

Verdomd, dacht de Taaldokter in eerste instantie, dat is de meest logische oplossing - ze 'voelen' inderdaad 'aan' als een bijvoeglijke bepaling bij een (ontbrekend) antecedent: naam, persoonlijk voornaamwoord of zelfstandig naamwoord. Maar vervolgens bedacht hij: de oudste en meest frequente vorm van deze toelichtingen heeft de hoofdzinvolgorde en is een soort directe rede: '[Jan:] *denkt er het zijne van*'. Het leek hem op een of ander manier niet aannemelijk dat daarin 'die' ontbreekt: '*[Jan die] denkt er het zijne van*'. Voor zover de Taaldokter kon nagaan, is de vorm met bijzinvolgorde en de persoonsvorm achteraan later gevormd, naar aanleiding van die eerste. Zijn interpretatie daarvan neigde tot die als een soort indirecte rede, zoiets als '[Jan, die meedeelt / zegt / laat weten dat hij] *er het zijne van denkt*'.

Enfin, het blijft bij psycholinguïstisch hineininterpretieren. Overigens heeft het tegenwoordig deelwoord ('er het zijne van denkend') blijkbaar afgedaan ter beschrijving van de staat waarin schrijvers verkeren - iets waarvoor we in veel gevallen dankbaar mogen zijn ('verblijvend'), maar in deze gevallen was het juist zeer op zijn plaats geweest.

Nu voetbal kijkend,

uw Taaldokter

Op weblog www.geenstijl.nl wordt, het moet maar eens gezegd, best aardig geschreven - door de redactie dan, niet door de zogeheten 'reaguurders'. Het altijd enigszins miskende toontje moet je liggen, maar het grotendeels ontbreken van de gebruikelijke slordigheidjes en wartaal zijn een verademing.

Een verrijking van de Nederlandse taal waren trouvailles zoals dat 'reaguurders', woorden met 'o's' schrijven met 'eau's' ('heaumeau') en 'hoor' en 'haar' als 'heur' niet: uit meligheid oubolligheid parafraseren wordt al snel zelf oubollig. Zoals de ook veel gebezigde constructie met 'doen': '*gaat tv uitzetten doen*' - waar overigens 'tv-kok' C. Spijkers het patent op had: 'Dan ga ik nu even lekker roerbakken doen' - over oubolligheid gesproken.

Op het blog (en overigens ook via Twiiter) is het gebruikelijk om berichten te laten volgen door regie-aanwijzingachtige beschrijvingen van wat de schrijver denkt of doet, tussen sterretjes: '*kucht*', '*leunt tevreden achterover*', '*pakt gitaar en zingt uit volle borst mee*'. Heel gewone toevoegingen eigenlijk, behalve dat ze - waar de berichten zelf meestal gewoon in de ik-vorm zijn geschreven - plotseling in de derde persoon enkelvoud zijn gesteld en dat het onderwerp zelf niet wordt genoemd ('hij' of 'zij' staat er nooit bij). Het effect: een zekere distantie die voor de liefhebber wellicht een komische werking heeft.

Maar dan. Op het blog (en ongetwijfeld ook elders, maar de Taaldokter heeft nog meer te doen) is ook een andere constructie gebruikelijk:

• *terugkeert naar tokkietopic boven*
• *tijd hiermee vrij maakt om morgen met bier en chips het pleidooi van Mosko te zien*
• *jeneverfles pakken gaat*
• *met verbazing kijkt*
• *hoopvol naar rechter Moors kijken doet*
• *Daar even niet aan denken moet met Prakmans in beeld*
• *Klaar zit*
• *chips en bier pakt en F5-knop oppoetst*
• *in broek gepist heeft*
• *Tik met de mike geven doet*
• *linksaf slaat*

Hee? Deze constructie heeft een bijzinsvolgorde, maar de hoofdzin ontbreekt, net als - weer - het onderwerp. Opmerkelijk. Alle zinnen zijn door er 'dat hij/zij...' voor te plaatsen aan te vullen tot redelijk normale uitingen. Ook hier lijkt - in combinatie met de inhoud - de enigszins vervreemdende formulering een komische bedoeling te hebben. De mogelijkheden van deze uiterst productieve constructie zijn onbeperkt, wat moge blijken uit het bericht dat slechts bestond uit:
'*aluhoedje opzet*
*naar schuilkelder rent*
*boekenkast omdraait*
*achterkamer binnengaat*
*naar koelkast rent*
*biertje uithaalt*

*plop doet*'

Sinds wanneer dit gebeurt, wie ermee begon en waarom? De Taaldokter weet het niet. *in duister tast*.

Even terugkomend op de 'terugvalsituatie' van Y. van Gelder: het was nog erger: de bondsvoorzitter zei dat 'we helaas hebben moeten constateren dat er van de zijde van Yuri sprake was van een terugvalsituatie.'

'Helaas': wij hadden het ook liever anders gezien. 'Hebben moeten constateren': we konden niet anders, we hadden alle mogelijkheden geprobeerd, maar ja...' 'Van de zijde van Yuri' - niet eens 'van zijn kant', nee: zo'n beetje uit zijn richting (maar of hij het nou echt zelf was...)

Of dat-en-dat geen germanisme is, of anglicisme, of gallicisme, wordt de Taaldokter vaak gevraagd, niet zelden op dat beste-leerling-van-de-klas-toontje ('Meester, hadden we geen huiswerk voor vandaag?' - zie: J.P. Balkenende). Telkens moet hij dan weer antwoorden dat hem dat koud laat, normatief bezien; natuurlijk is het best interessant hoe zo'n woord een plaats verovert in het Nederlands.

Af en toe is hij getuige van dat inburgeringsproces. Ook nu weer, in een Amsterdamse tram, waar een meisje en een jongen op luide toon discussieerden over de merites van een tv-serie, tijdens welk gesprek een keer of vijf de term 'eppiezoot' viel. De Taaldokter spitste zijn oren, en kon al snel met een lichte glimlach de betekenis van het woord achterhalen, toen de jongen toegaf zijn mening te baseren op 'de enige eppiezoot die hij had gezien'.

Gezien te Antwerpen: een poster van het Vlaams Architectuurinstituut met de slogan: 'Architectuur in Vlaanderen: een stevige brok gebouwde realiteit'. Anno 2010 dus: een 'brok', een 'stukje'. 'Gebouwde realiteit': ja, 'gebouwd', dat spreekt voor zichzelf. Maar 'realiteit'? Wat een nietszeggende leus zeg. Hebben we het over 'Kunst: een flink stukje  uitgevoerde cultuur'? Nou dan. 'Architectuur in Vlaanderen: luchtkastelen'. De poster hing overigens in een vitrine van de fraaie nieuwbouw van kunstcampus de Singel.

De Taaldokter nam kennis van de kritiek op, de apologie van en de discussie over het aantal vrouwen in het nieuwe kabinet, en daar schoot hem de dame te binnen die - werkzaam op een Nederlandse ambassade in een ver land - tijdens een receptie tegemoet werd getreden door de ambassadeursvrouw met de woorden: 'En wiens vrouw bent u?' Zou een aardige vraag zijn voor een journalist aan een van de drie vrouwelijke ministers.

De Taaldokter stond ineens stil bij de incongruentie tussen 'op jonge leeftijd' en 'op hoge leeftijd'. Je zou verwachten dat het tegenovergestelde van 'op jonge leeftijd' luidde: 'op oude leeftijd', en dat van 'op hoge leeftijd' 'op lage leeftijd' (de tegenstellingen zijn immers 'jong - oud' en 'laag - hoog' en niet 'jong - hoog' en 'laag - oud'). Wel kwam 'op lage leeftijd' hem iets gebruikelijker voor dan 'op oude leeftijd'; toch meende hij dit zelden te horen: men kiest voor 'op jonge leeftijd'. En eigenlijk deed dat hem denken aan iets 'wat financieel niet duur kost, qua geld betreft'. Beetje raar. Maar misschien kwam hij zelf op leeftijd.

Beetje flauw, maar niet flauw genoeg om onvermeld te laten, uit een restaurantrecensie: 'Als verfend liefhebber van lekker eten bezoek ik regelmatig eetcafés en restaurants.'

Taaldokters 'hertaalde' Troonrede ultra light vandaag in Het Parool.

Over puntkomma's gesproken (zie hieronder): waarom is er nog geen Nederlands equivalent van de Semicolon Appreciation Society? Een Genootschap ter Bevordering van de Puntkomma, bijvoorbeeld.

De Taaldokter kreeg de volgende vraag: 'Is aanloggen net zoiets als inloggen? Of is het hetzelfde als de metro die door een verstoring later komt?'

De termen worden door elkaar gebruikt en er wordt hetzelfde mee bedoeld: een manier van aanmelden. De Taaldokter vermoedt dat 'aanloggen' is bedacht door puristen die 'inloggen' te Engels vinden klinken. Maar niets is zeker. 'Inloggen' is in elk geval gebruikelijker: Google geeft daarvoor zo'n 125.000.000 treffers, en voor 'aanloggen' slechts 12.300.

Op de vergelijking met 'verstoring' was de Taaldokter zelf niet gekomen, maar nu u erover begint...

Behalve dat het wat merkwaardig klinkt, zijn er geen overeenkomsten met die 'verstoring'. Het typische van dat 'verstoring' is dat het min of meer wordt gebruikt in de betekenis van 'storing', met 'ver-' ervoor. 'Aanloggen' wordt echter niet gebruikt als 'loggen' met 'aan-' ervoor.

Het rare van een trein die niet rijdt wegens een 'verstoring' is dat datgene wat wordt verstoord niet is genoemd. Gewoonlijk gaat het om een verstoring van iets, bijvoorbeeld de openbare orde. Hier wordt het woord zelfstandig gebruikt.

Daarnaast maakt de overeenkomst met het woord 'storing' (dat vervoerbedrijven gebruikten totdat 'verstoring' in zwang raakte) de constructie interessant: dat wordt zowel zelfstandig gebruikt ('Er is een storing') als met een 'object' ('Er is een storing aan de bovenleiding'). Die vervoerders denken na over hun taalgebruik ('een aanrijding met een persoon'); het lijkt aannemelijk dat men koos voor 'verstoring' in plaats van 'storing' omdat dit laatste minder nadruk legt op technische mankementen (waarvoor men zelf verantwoordelijk is), maar onbeïnvloedbare krachten van buitenaf suggereert, het werk van verstoorde geesten zelfs.

Hoe de Taaldokter soms graag peinst over bijna niets.

Het NOS-journaal: 'Uit onderzoek is komen vast te staan dat...' Het klonk niet héél raar. Maar toch: er zat iets niet lekker.

Beter gebekt had natuurlijk 'Uit onderzoek is gebleken dat...', of: 'Na onderzoek is komen vast te staan dat...', of desnoods: 'Onderzoek heeft aangetoond dat...' Dat begin met 'Uit' kan alleen maar leiden tot formuleringen met 'blijken', of bijvoorbeeld 'volgen' - maar niet met 'komen vast te staan'. Iets komt nu eenmaal niet vast te staan uit iets. Waarschijnlijk vond de schrijver 'komen vast te staan' stelliger dan een constructie met 'blijken'. Dat had een woordje als 'onomstotelijk' kunnen oplossen.

Twee mogelijkheden:
a) matig 'idiomatisch gevoel' van de dienstdoende redacteur;
b) gevolg van de bekende tekstverwerkerskwaal: spelen met formuleringen, er verschillende proberen, en ten slotte kiezen voor de ene terwijl de zinsconstructie nog die van de andere is;
c) luiheid of onverschilligheid.

Dat 'is komen vast te staan' volgde dermate snel op 'Uit onderzoek', dat je mocht verwachten dat die wat merkwaardige constructie een redacteur zou opvallen. Dat dat blijkbaar niet gebeurde - of, erger, geen consequenties had -, dát was nou echte taalverloedering (in tegenstelling tot bijvoorbeeld het schier oeverloze gedoe over 'leenwoorden'). Optie c dus. Maar goed. Zo erg was dat nou ook weer niet.

De Troonrede 2010 nu ook in hertaalde ultra light-versie!

De essentie: u werkt niet hard genoeg, verdient te veel, vraagt het onmogelijke en gaat te laat dood. Dus aan de slag en ophouden met zeuren, zodat u later tevreden kunt leven. Wanneer precies, dat is nog onzeker.

De Taaldokter had nooit veel op met 'hertalingen'. Toen las hij de troonrede van 2010. Je kon het er lang en breed over hebben - er stond wel degelijk iets in. Je moest alleen even de overbodige woorden schrappen en hier en daar parafraseren. Daarom hier de herschreven versie. Kijk hier voor de oorspronkelijke. En was de Taaldokter nu plotseling zo'n geborneerde zeurpiet geworden? Nee hoor, het stond er allemaal echt. Alleen in zo'n 750 woorden te veel.

Maar wel een hoofdletter U!

Wie 'verwachtingspatroon' zegt in plaats van 'verwachtingen' doet alsof hij zelf niet van de straat is, wil suggereren dat de mensen over wie hij het heeft dat niet zijn, of allebei. Komt verrassend vaak voor 'in de voetballerij', bijvoorbeeld hier en hier, maar ook daarbuiten.

De Taaldokter ontving een brief van een pensioenfonds. 'Op zich is het goed nieuws dat we langer leven.' Daarover verschillen de meningen, dacht de Taaldokter, en herinnerde zich de man die door hem verfoeide personen steevast aanduidde met 'de volkomen ten onrechte nog niet overleden...'. Hij voelde ook een 'maar;' aankomen. En jawel hoor: 'Op dit moment zijn we, samen met andere pensioenfondsen, intensief in gesprek met de overheid en de toezichthouder over hoe we kunnen omgaan met het langer leven en de lage rentestand.' De Taaldokter ontdeed de zin van zijn tierlantijnen en hield zijn hart vast: 'Op dit moment zijn wij in gesprek over hoe we kunnen omgaan met het langer leven.' 'Omgaan' met het langer leven? Collectieve zelfmoord stimuleren? Strafpremies heffen?

Maar nee: de brief bleek slechts bedoeld te zijn om toekomstig gepensioneerden het gevoel te geven dat het fonds aan hun kant staat: 'We vinden het onacceptabel dat we vanwege die lage dekkingsgraad vervelende maatregelen moeten nemen.' Zo is dat: de barricades op, het Museumplein zal te klein zijn! Zó onacceptabel waren die maatregelen echter, dat het pensioenfonds vervolgde: 'Als het zover komt, zijn we voorbereid.' De Taaldokter hoorde op de achtergrond een stemmetje: 'Fijn voor voor u dat u langer leeft, maar dat hoeven wij toch niet zomaar te pikken?' Ondanks dat ferme 'onacceptabel' niet helemaal geruststellend.

'Nederlandse managers dulden geen spelfouten', kopten enkele periodieken de afgelopen dagen. De Taaldokterpraktijk leert iets heel anders: de 'HR-manager' van een grote gemeentelijke organisatie verklapte zelfs daar 'totaal niet' op te letten, want 'dan kan ik niemand meer aannemen'. En, voegde hij er achter zijn hand aan toe: 'Ik ben er zelf ook niet zo's ster in, spellen.' Daarom nam hij iedereen aan die zich verwaardigde te reageren op zijn vacatureteksten die ronkten van de 'pro-actieve houding' en de 'hands-on-mentaliteit'.

Voor de potentiële sollicitant rijst de vraag: wil je wel werken bij - bijvoorbeeld - een organisatie die een advertentie vol wartaal, onhandige constructies en aperte fouten plaatst, zoals deze?

Het wachten is op zo'n lied met Nederlandse voorbeelden (s'middags): The Apostrophe Song.

Mooie, eenvoudige uitleg van wetenschappelijke problemen rond 'het ontstaan van taal' - met zeer grappige reactie - klik hier!

Volgens de Volkskrant kun je in onderhandelingen een time-out 'inlasten'. Dat lijkt de Taaldokter sterk: 'inlassen' is wel mogelijk, net zoals 'gelasten'. Is 'inlasten' een hypercorrectie of een slordigheidje? Lastig.

De Taaldokter hoorde een krokodillentranerig gesprek over vrouwen tussen twee middelbare mannen:

'Vroeger vroeg je: "Wat doet je vader?"'
'Ja. Nu denk je: Heb je geen dochter?'

Meer komkommerproza, dit keer uit een offerte van - nota bene - een cateraar: ‘Bovenstaand schema is voor ons een graatmeter om naar toe te werken. Het is uitstekend voor de kwaliteit waar wij ons strak op te kunnen focussen. We zullen echter te allen tijde flexibel met uw indeling omgaan en zullen graag vooraf op enig moment het verloop van de avond met u afstemmen. In verband met eventuele speeches of andere voorkomende situaties.’

'Graatmeter' is natuurlijk wat magertjes voor een cateringbedrijf. Gelukkig is het een 'graatmeter om naar toe te werken', geen ijkpunt. Dat begint er al meer op te lijken. Dan volgt de zin die mét dat 'te' een fraaie anakoloet vormt, en erzonder gewone wartaal: 'uitstekend voor de kwaliteit waar wij ons op kunnen focussen'. Fijn ook dat het om 'strak focussen' gaat. Typerend: de cateraar, niet van de straat en tuk op een foutloze offerte, heeft wel de spelling van dat vermaledijde 'te allen tijde' opgezocht - zo, daar gaan we in elk geval niet de mist in. Toch kreeg de Taaldokter er 'op enig moment' genoeg van. In verband met deze 'voorkomende situatie'.

In de vakantieperiode mag het ook best eens over het Engels gaan (ook lid van de familie der West-Germaanse talen trouwens, en je ziet er soms verrassend bekend voorkomende verschijnselen).

De Taaldokter probeerde in te loggen op Twitter, en toen verscheen deze boodschap op het scherm: Something is technically wrong. Thanks for noticing - we're going to fix it up and have things back to normal soon.

Even afgezien van dat misplaatste 'Thanks for noticing' verbaasde de Taaldokter zich over dat 'to fix up', dat allerlei betekenissen heeft, waaronder iets als 'to improve the condition'. Die zou hier best van toepassing kunnen zijn, maar waarom niet gewoon gezegd: 'we're going to fix it' ('repareren', 'corrigeren', 'in orde maken')? To fix up lijkt een exponent van de Engelse variant van de Nederlandse voorvoegselverwildering. Lekker woord wel, en ook in het Nederlands te gebruiken: 'Geen zorgen, we fiksen het helemaal op.'

Volkskrant: meters latijs in Zuid-Amerika. Merkwaardig trouwens dat er wel een punt staat na 'vele jaren' maar geen komma na 'winter'.

Dat lieden die - naar analogie van de kwalificatie 'een fysieke uitdaging hebben' voor mensen met een lichamelijke handicap - 'een mentale uitdaging hebben' vaak in wat gewild neutrale termen over zichzelf en hun verleden spreken was de Taaldokter bekend. 'Ik heb jarenlang in de psychiatrie gezeten' is in dat verband zo maar een regelmatig op te tekenen kreet. 'Jarenlang in de psychiatrie gezeten.' Als betrof het 'watermanagement' of 'vliegtuigbouw'. Mét de suggestie 'als geneesheer-directeur', of, op z'n minst, 'verpleegkundige' - of, erger: als 'professional'. Mooi eufemisme kortom.

Nu vertelde echter ook zo'n 'professional' over een 'cliënt' dat die 'een jarenlange geschiedenis in de psychiatrie' had.  En de Taaldokter dacht weemoedig terug aan het manke meisje dat over zichzelf zei dat ze een 'handicapper' was.

Man vertelt voor de camera dat hij en zijn vrouw niet langer samen zijn: 'Ik ben uit mekaar.' Prachtige manier van zeggen, ook door die implicatie van totale desintegratie. Deed de Taaldokter denken aan die wat groots en meeslepende, maar toch prachtige strofe uit één van J. Elburgs Sonnetten van de kleine waanzin:

'Ik leef niet meer. Ik leef van je gemis.
Ik ben een wond. Ik ben niet meer te stelpen.'

Om eenheid, eensgezindheid, eendracht of nog iets anders te suggereren wurmt men te pas en te onpas de constructie 'met elkaar' in zinnen. Vaak als dat inhoudelijk onzin is, soms zelfs aanmatigend. Politiewoordvoerders die aan de vooravond van grote evenementen roepen: 'We gaan er met elkaar een geweldig feest van maken.' Politici die iets zeggen wat niet zo snel te vatten of te controleren is en besluiten met 'Daar kunnen we het met elkaar over eens zijn.'

Gisteravond koppelde een vertegenwoordiger van medisch specialisten op tv de noodzaak van hoge salarisen voor zijn branchegenoten aan de kwaliteit van de zorg die zij bieden, waarvan hij het toenemende belang illustreerde met de open deur: 'We worden met elkaar ouder.' 'Zonder elkaar' vermoedelijk ook wel (het is zelfs niet onaannemelijk dat ... etc.), maar dat 'met elkaar' wijst ons er nog even fijntjes op dat we 'met elkaar' in hetzelfde schuitje zitten - en dus maar beter snel iets aan die salarissen kunnen doen.

Tijdens de niet te vermijden tv-commentaren op het WK ging het veel over 'verwachtingmanagement': 'In 1994, toen de verwachtingen ook zo hoog waren gespannen...' De hoog gespannen lijnen in het web der verwachting. Hoogspannend.

Het werd de Taaldokter even vreemd te moede toen hij, herlezing van Nescio's verhaal Buiten-IJ stakende om bij een bekende supermarkt zuivel in te slaan - in de schappen 'buitenei' trof.

Ooit heeft iemand bedacht dat namen tussen aanhalingstekens dienen te staan. Snackbar “’t Hoekje”, motorschip “Jajem”, huis “Ons genoegen”. Zo staat op het viaduct over de Afsluitdijk bij Kornwerderzand: "Kapitein Boers viaduct". (Boers hield, als commandant van de kazemattenstelling op de Afsluitdijk, in mei 1940 lang stand tegen de Duitsers - om twee jaar later te worden gefusilleerd.) 

Nog afgezien van die spatie teveel (of, desnoods, die apostrof te weinig): waarom toch die aanhalingstekens? Heet het viaduct eigenlijk Generaal Winkelmanviaduct, maar is besloten het toch maar naar kapitein Boers te noemen? Want dat is wat die aanhalingstekens doen vermoeden (zoals het raamopschrift “Lekker en vers” op de groentewinkel suggereert dat de waar in feite niet te rammen is.

Vol vragen en zonder hoop op afdoende antwoord,
uw “Taaldokter”

De Taaldokter kreeg de volgende vraag:
‘Ik heb gisteren tijdens een etentje een kleine discussie gehad. In een restaurant stond ergens in de tekst van de menukaart het volgende: '[naam restaurant] wenst u een smakelijk eten!' Mag hier het woord 'een' staan?

De schrijver vond dat 'een' merkwaardig staan, doordat je niet snel zegt: 'Een smakelijk eten!', maar wel kortweg de vaste combinatie 'Smakelijk eten' gebruikt - of bijvoorbeeld zegt: 'Een smakelijke maaltijd'. 'Maaltijd' is een telbaar zelfstandig naamwoord: 'een maaltijd', 'vier maaltijden per dag'. Dat geldt ook voor 'reis' in de vergelijkbare uitdrukking 'iemand (een) goede reis wensen'. 'Eten' is echter een gesubstantiveerd werkwoord, net zoals 'het wandelen' - en net zoals je het niet hebt over 'een wandelen' spreek je niet van 'een eten'. 'Een smakelijk eten' suggereert die mogelijkheid echter wel, en dat maakt het  wat merkwaardig.

Mag dat 'een' hier staan? De Taalprof zegt: 'Interessant is waarom je het niet helemaal slecht vindt. Dat zou verklaard kunnen worden uit de mogelijkheid om niet-telbare woorden toch telbaar te gebruiken als een soortnaam: 'dit is een heel gezonde melk.' Het is in die context van dat eten wel een beetje vreemd, maar misschien dat die vaste context van het begin van de maaltijd die soortbetekenis van 'eten' oproept.'

Een aannemelijke verklaring, lijkt de Taaldokter. Vergelijkbare voorbeelden zijn welkom!

Gehoord uit de mond van een sportster: 'Ik ben er alles aan gelegen om te winnen.' De Taaldokter dacht: 'Ik ben verteld dat zo'n constructie niet deugt, maar eigenlijk ben ik het om het even.'

Iedereen kent ze, de mensen, veelal de vagere kennissen, maar soms ook redelijk goede bekenden - maar nooit familieleden - dus laten we zeggen: relaties, aan wie men om nooit opgehelderde redenen altijd refereert met de voor- én de achternaam. Dus niet omdat men nóg iemand kent met dezelfde voornaam, maar omdat die Jan nu eenmaal Jan van Zanten is, of die Carola altijd Carola Klaassen wordt genoemd. Het merkwaardige effect dat dit gebruik van voor- en achternaam heeft, is dat het zowel een zekere afstand creëert ten opzichte van de persoon over wie het gaat, als enige vertrouwdheid suggereert. Des te prangender is de vraag: why?

'Valse voorwendselen' (of: 'voorwendsels'): dat lijkt de Taaldokter een (goed ingeburgerd) pleonasme: een valse schijnreden. Of bestaat er ook zoiets als 'ware voorwendselen'? Toegegeven, zonder dat 'valse' lijkt 'voorwendselen' wat kaal, en dan smeekt het bijna om toelichting. Maar die ontbreekt dus; vandaar misschien.

Het lijkt erop dat de Voornaamwoordvrees afneemt. De Taaldokter kreeg een mailtje van de gemeente:

'Ik was al eerder bezig om uw mail te beantwoorden, maar het lijkt erop dat deze niet verzonden is. Daarom opnieuw, mocht u deze toch ontvangen hebben, dan excuses voor het 2e keer verzenden. Let u bij het invullen van het formulier van de kapvergunning erop dat deze ondertekend wordt.'

Dát, dacht de Taaldokter in eerste instantie, is nu nog eens een 'pro-actieve' (vroeger heette dat gewoon 'initiatiefrijke') ambtenaar: mijn bericht al beantwoorden terwijl ik het nog niet heb verstuurd! Toen zag hij dat ook hier het Polyvalente Voornaamwoord zijn werk deed: bedoeld werd natuurlijk niet zijn bericht, maar dat van de ambtenaar zelf. Het 'deze' in de tweede zin kan grammaticaal alleen verwijzen naar 'uw mail' uit de eerste zin, maar logisch gezien niet. En de laatste zin bevat een voorbeeld van de voornaamwoordversimpeling waar velen zo dol op zijn: 'dit' legt het af tegen 'deze' en 'die'. Alweer dus: 'deze': Polyvalent Voornaamwoord.

Uit een mailtje aan een Vereniging van Eigenaren:

'Op de agenda staat 1 punt namelijk De Gevels. Aanstaande maandag 14 juni gaat de aannemer aan het werk met het onderste gedeelte van de gevel, deze laat op diverse plaatsen los en dient herstelt te worden voordat men met het schilderwerk begint. Voornoemde heeft niets te maken met het punt hetgeen op de vergadering wordt besproken.'

Een fraaie illustratie van de veel voorkomende combinatie van aperte spelfouten ('herstelt'), Onnodige Kapitalen ('De Gevels'), komma's in plaats van punten of puntkomma's en inhoudelijke raadselachtigheid ('loslatende gevels'?) met twijfelachtig gebruikte, belangwekkendheid suggererende terminologie ('voornoemde', 'hetgeen wordt besproken').

De Taaldokter bestelt ook wel eens online een pizza. Hij staat wel te kijken van de warmhoudmethoden anno 2010.

De Taaldokter kreeg dit fraaie 'IKEA-kryptö' toegestuurd: waarnaar verwijst dat aanwijzende voornaamwoord 'deze'? Naar 'lichaam'? Nee, dan zou het grammaticaal 'dit' moeten zijn, én er zou onzin staan: '... en het lichaam terugkrijgen als je opstaat'. Naar 'zitkussens' dan? Ook niet: 'zitkussens die zitkussens terugkrijgen als je opstaat'. Maar nu staat er ook onzin. Natuurlijk is bedoeld: 'Zitkussens die zich naar het lichaam vormen en hun oorspronkelijke vorm terugkrijgen als je opstaat'. Zal wel te ingewikkeld zijn.

Het merkwaardige is nu dat schrijvers over het algemeen juist lijden aan een soort Voornaamwoordenvrees. Daarom neigen zij tot wat kinderlijk aandoende herhalingen. In constructies als 'Wij hebben onze verzekeringsagent gevraagd om uw claim te behandelen. Deze zal de aansprakelijkheid onderzoeken' vervangen zij 'deze' graag door nog maar eens 'onze verzekeringsagent' te schrijven. Opdat de lezer niet denkt dat 'deze' verwijst naar 'claim'.

Te vrezen valt dat de schrijver in het IKEA-geval redeneerde dat 'deze' zich flexibel naar zijn bedoeling plooit en dan 'deze weer terugkrijgt'. Een polyvalent, breed inzetbaar voornaamwoord.

Afgezien van de nog steeds licht storende - want enigszins infantiel aandoende - naam van haar partij (de Taaldokter moet bij het horen ervan altijd onwillekeurig denken aan de Club van de Zwarte Hand), maakt de spreektrant van F. Halsema een stem op haar niet aantrekkelijk. Zelf even oefenen? Klem de kaken stevig op elkaar en begin met: 'Laawelweze...' ('Laten we wel wezen').  Afgekeken van A. Kant?

Zonder meteen weer van alles te roepen over zakkenvullers en de Kleine Man die de lul is - er is een hoop smerigheid in het politieke debat: eerst moest er steeds geld worden 'opgehoest', nu wil iedereen maagzuur-emmers. Althans, dat verstond de Taaldokter de eerste keren dat enkele politici meenden het gezondheidsbeleid 'pakkend' te moeten illustreren met een 'herkenbaar voorbeeld'.

Jip-enJanneke-stadsomroep AT5 grossiert in klassiekers. Gisteren: 'De politie stuitte op twee kisten met minutie.' Maar liefst twee keer. Binnen een muniet.

Telegraaf-hoofdredacteur Sj. Paradijs op de vraag van die Jan met de Tandjes van de EO waarom de SP niet en andere politieke partijen wél een pagina van zijn prachtkrant mochten maken: 'Dat was een keuze.' Alsof dat ook maar iets verklaart. Een keuze. Ja, hèhè, maar de vraag was: waarom die keuze? 'Dat was een keuze'. Vgl. J.P. Balkenende met zijn 'Daar geef ik geen antwoord op, dat is een als-vraag.' Antwoorden die iedere rechtgeaarde journalist tot razernij behoren te drijven. Zo niet in dit geval. Weliswaar werd er even doorgevraagd, maar dat leverde vergelijkbare antwoorden op. Kwaliteitsjournalist interviewt kwaliteitsjournalist.

Nederlander in Zuid-Afrika op BNR over het dreigende WK voetbal: 'We hebben wat dat betreft de schoen opgepakt vanuit het Heineken-House-principe.' Dat wie de schoen past, deze aantrekke, en zwijgt over dergelijke principes. Of de doek in de ring werpt.

Taaldokter.nl schreef het Duurzaamheidsverslag 2009 voor de gemeente Amsterdam, én de publieksversie. Afgelopen week gepresenteerd tijdens de GRI-conferentie in de RAI.

F. Halsema van Groenlinks twitterde vanmorgen: 'Mijn hart gaat uit naar de nabestaanden van de decembermoorden.' Daarop meende I. van Gent van dezelfde partij te moeten antwoorden: 'De mijne ook!' De Taaldokter dacht: de hart van die meisje is te groot.

Lees en luister hier.

Horeca o horeca.
Op een mooie pinksterdag anno 2010, in een aangename uitspanning, gebeurt het nog steeds: bestelling wordt gebracht en verder wellevende oberes zegt, met afgewend gelaat - dat doen ze altijd, maar waarom toch: walging? Angst voor besmetting?: 'Kijk es.' Kijk eens? Ondanks de onmiddellijk opwellende woede voelt de Taaldokter zich dan bijna verplicht blij verrast naar een heel gemiddeld biertje te kijken. Om, als hij denkt weer op te mogen zien, te bemerken dat oberes meteen de hielen weer heeft gelicht. Waarom toch? Nou ja: bij het opnemen van de bestelling zei ze in elk geval niet 'Zeggetis?'

Gehoord: 'U bent de perversoonlijking van...' De Taaldokter vergat prompt van wát, maar het zal wel 'het kwaad' zijn geweest.

De Taaldokter hoorde een vrouw door haar telefoon zeggen 'Ik weet hoe Marjet daar in zit, maar ik wil even weten hoe Peter er in zit’. Hij vond zichzelf zijns ondanks conservatief, toen hij  bedacht dat wat we in dergelijke situaties vroeger zeiden - willen weten hoe mensen ergens 'tegenover staan' -  natuurlijk eigenlijk net zo'n merkwaardige manier is om te zeggen dat je iemands mening wilt weten, maar dat toch mooier vond dan ergens 'in zitten'. Hij besloot er maar niet lang over in te zitten.

Steeds vaker te horen: 'de majesteit'. Niet meer 'hare majesteit' of 'zijne majesteit'. 'De majesteit droeg een rood ensemble.' Vermoedelijk ook in de aanspreekvorm: niet langer 'uwe majesteit', maar: 'Blieft de majesteit nog een kaakje?' Fantasieloze taalnivellering en eigenlijk majesteitsschennis die ons, Taaldokter (verstokt republikein), een doorn in het oog is.

Miss: 'Het gaat er toch niet om hoeveel IQ je in je hoofd hebt?'

Echt gehoord: 'Mag ik u even interpreteren?'

Wat leven we toch in een rare tijd, dacht de Taaldokter, toen hij, de dichter Hendrik de Vries googelend, tussen de eerste hits zag staan: ‘Hendrik de Vries is op Facebook.’ ‘Te vreeslijk om zich in te verdiepen.’

Uit de categorie Onzin in het nieuws: ‘Het ontwikkelen van een medicijn duurt zo’n vijf jaar en is zeer kapitaalintensief.’ Lees: 'duur'. Waarom juist zo’n term gebruikt in een journaal (AT5) dat erom bekend staat bij voorkeur in kleutertaal te formuleren? De wegen der hoofdstedelijke journalisten zijn zeer begripsintensief.

De Taaldokter hoorde met een half oor iemand op tv, die het vermoedelijk had over een computerprogramma: ‘Dit is bijvoorbeeld een appel. Die kun je uit laten deinen, en daardoor krijgt die appel een eigen karakter.’ Afgezien van het merkwaardige gesuggerereerde verband tussen groei en karakter werd zijn halve oor natuurlijk getroffen door dat 'uitdeinen'. Why? Dacht de spreker echt dat 'uitdeinen' 'groter worden' betekent? Hoorde hij halverwege zijn zin 'uitdijen' aankomen en hypercorrigeerde dat? Hoe één versprekinkje vragen oproept die uitdijen als het heelal zelf. En de Taaldokter schoot glimlachend zijn eigen vrees voor - maar tegelijkertijd heimelijke aantrekking door - het 'dijenvlees' op de kaart van een 'fusionrestaurant' aan de Amsterdams Zeedijk te binnen.

Man op tv, gevraagd naar 'het waarom' van bevrijdingsdag: 'We zijn vrij. Dat mogen we toch vieren? Dat MOETEN we vieren zelfs!'

En weer stond het er, dit keer in de NRC van 8 mei:
'Is dit het begin van het einde van de euro? Dat is niet ondenkbeeldig.'
Ondenkbeeldig. 'Denkbeeldig' = ondenkbaar. 'Niet denkbeeldig' = niet ondenkbaar. 'Niet ondenkbeeldig' = niet niet ondenkbaar. Min maal min is plus, dus: ondenkbaar. Toch knap, precies het tegenovergestelde schrijven van wat je bedoelt, terwijl niemand het doorheeft. Niet ondenkbeeldig, zou je zeggen. Raar woord eigenlijk.

Taaldokter.nl verzorgde een flyer voor ondernemers namens de gemeente Amsterdam: Mag het licht uit?

Tijdens Koninginnedag op Amsterdamse dorpsomroep AT5 werden twee presentatrices in een bootje of op een vlonder bezocht door 'Bekende Amsterdammers': die intellectuele en culturele fine fleur van de hoofdstad, gespecialiseerd in belspelletjes, soaps, het luchtige lied en in het openbaar spreken over elkaar. Toen een hem onbekend meisje met een camouflagepet op en ook verder een tamelijk onbetekenend uiterlijk en passant werd toegevoegd - zonder dat ook maar iemand de indruk wekte dat overdreven te vinden - dat zij 'natuurlijk een stijlicoon' was, meende de Taaldokter toch dat de inflatie van het begrip 'icoon' voltooid was. Een stijlicoon. Je moet het willen zijn, maar dan ben je ook wat. 'Wat doe jij voor de kost?' 'Oh, gewoon. Stijlicoon.'

De Taaldokter volgde een discussie op tv tijdens welke weer telkens woorden als 'geloof' en 'respect' door de lucht vlogen alsof ze niets kostten, en waar sommige mensen maar geen genoeg van lijken te kunnen krijgen. De onvermijdelijke Mondige Moslima en de geprangde arabist ontbraken natuurlijk niet. Toen de woordenwisseling zich toespitste op de inhoud van de koran bleek de moslima het niet eens te zijn met de wetenschapper: 'Dat u toevallig arabist bent wil nog niet zeggen dat u mij kunt vertellen wat er in mijn geloof staat.' Afgezien van de moeizame formulering een opmerkelijke uitspraak, die goed past in de tendens alle autoriteit in twijfel te trekken; het zal niet lang meer duren voor de longarts hoort: 'Dat u nou dokter bent geeft u niet het recht te zeggen dat roken slecht is', of de leraar Nederlands: 'Dat u toevallig neerlandicus bent geeft u nog niet het recht mij  te vertellen wat er in de grammatica staat.' De Taaldokter meende zelfs te horen dat ze begon met 'Met alle respect...' Onbenulligheid vindt altijd de haar welgevallige waarheid.

Taalhobbyisten mogen zich er nog steeds graag over opwinden en tandenknarsen 'groter dan... groter dan...' als het Boze Als weer eens klinkt. Treffender bewijs dat je evengoed tegen de regen kunt protesteren als hierboven zag de Taaldokter niet eerder. Je bent toch niet gek?

De Taaldokter kreeg de tekst hierboven toegestuurd door een kritische taalgebruiker. Close reading van commerciële internetpagina's is na al die jaren blijkbaar voor velen nog steeds een bron van vreugde: in slechts enkele zinnen de Ziekte van Welke, de d/t-fout, de Onnodige Hoofdletter en de Waanzinnige Wending... Wekt de verdeling van de mensheid in particulieren en hoveniers nog een glimlach op, met de 'In den beginne-toon' van de tweede zin komt de tekst bijkans los van al het aardse, om dan weer ruw te landen op de 'gebakken stenen'. Poëzie van Toos van de Typekamer.

En nu gaat de Taaldokter ze maar eens met naam en toenaam noemen: vandaag was het sportverslaggever Erik Oudshoorn in de NRC. Niet doen, 'vervangen voor'! Desnoods 'Rommedahl brengen voor Pantelic', maar niet 'vervangen voor'! Honderd keer schrijven: 'vervangen door'.
Zie ook Vervangen voor.

Gehoord in een café, uit de mond van een man die met een andere man was verwikkeld in een 'relatiegesprek' over hun vrouwen: 'We hebben naar elkaar toe uitgesproken dat we het een beetje saai vinden.' Vrouwen, laat af van alle hoop.

De Taaldokter hoorde een vrouw bij de EO over een bomaanslag: 'Een aanslag verbaast je altijd, zeker als ie zo'n grote omvang heeft.' Spreken over 'een aanslag van deze omvang' is niet raar - die nadruk op 'het hebben van een omvang' van de aanslag is dat wel: de associatie met dik(doenerigheid) dringt zich op.

Leuke constatering, die aansluit bij de stelllige overtuiging van de Taaldokter dat de neiging tot vereenvoudiging de grondslag is van de meeste, zo niet alle taalverandering; kijk hier.

Het verbaast eigenlijk niet in deze tijd, waarin iedereen zich om het minste of geringste 'gekwetst' voelt, die nieuwe rage: je van tevoren gewoon maar vast excuseren. Ook al gaat het om een kerstdiner.

En nu de Taaldokter zich toch weer opwindt over (ex-)vakbondslieden; op tv meende iemand van de FNV te moeten opmerken: 'Dat is volsterkt in tegenstrijd met onze gedachten daarover.’ Prachtig woord, tegenstrijd. Contra-spraak.

De onnavolgbare D. Terpstra: 'De vraag is hoe je binden en verbinden moet verbinden met dat thema van aanpakken.' Door dat stoere 'aanpakken' klinkt het nog in de verte concreet, maar wie hier na een minuut analyse nog chocola van kan maken verdient een prijs. De man heeft het ook nooit over 'vroeger' of 'tot nu toe' maar altijd over 'de achterliggende periode'. Doodvermoeiend.

Het lijkt wel of lange en 'moeilijke' bijvoeglijke naamwoorden niet meer mogen; nu weer hoorde de Taaldokter iemand zeggen: 'Het is zo cliché, maar ik word er helemaal paranoia van.'

Steeds vaker, lijkt het wel, hoort of leest de Taaldokter constateringen in plaats van wensen. De zogeheten aantonende in plaats van de aanvoegende wijs. Meer precies: ‘gaat’ in plaats van ‘ga’. Gisteren weer op de achterpagina van de NRC: ‘Het gaat jullie goed. Proost!’ Het heeft er alle schijn van dat het steeds minder taalgebruikers merkwaardig voorkomt plotseling in een betoog vast te stellen dat het goed met iemand gaat. En dan af te sluiten. Weerspiegelt dit een maatschappelijke trend? Enfin – het ga u lekker.

Taaltoezicht maart 2010

Echt gehoord, inclusief hoofdletter: 'Ze is Kunstenares. Ze maakt spanningsvelden van stilte.'

De fraaiste naam ooit kwam de taaldokter tegen in - waar anders - Brazilië: Olympio Bonald Junior. Maar dit was een goede tweede - vooral als hij zich er de Waalse uitspraak bij voorstelde. Apres ses succès à Paris, Las Vegas, Waardamme... Poëzie.

Heerlijk, alleen dat woord al. De Taaldokter doet ook een duit in het zakje. Uit de pers: verloedering of verandering?

De Taaldokter zoekt geografische ziektebeelden. Hij kent al de Mastreechter Staar.

Geachte mevrouw,

Ik heb vaak last van gebrek aan typekracht bij afwezigheid van mijn secretaresse. Toch maak ik, 44 jaar met vijftien jaar Taaldokterervaring, geen gebruik van uw aanbod. Hierbij ontvangt u een zakje met letters. Als u deze binnen 24 uur in de juiste volgorde opeet gebeurt er verder niets. (Tip: de uitkomst zegt iets over mijn ergernis, frustratie en woede). Ik wens u smakelijk eten. Mocht u om een dokter verlegen zitten dan houd ik mij aanbevolen en kunt u een beroep op mij doen.

Vriendelijke groet, ook aan Tante Betje,

Uw Taaldokter

Ook de 'Nederlandse Energie Maatschappij' (voer voor de spatiepolitie, maar een slimme, vertrouwenwekkende naam - nog net niet met sch) heeft het in tv-spotjes over 'als goedkoopste getest'. Als de Taaldokter het zich goed herinnert begon deze constructie aan een opmars met 'als beste gestest' (waar nog een lekker binnerijm in zat), wat de verbazing bleef prikkelen over die nieuwe constructie 'testen als', die hem nog steeds niet lekker zit. Als eerste of tweede testen, prima. Als beste testen? Dat kan dan toch niets anders betekenen dan 'als beste beginnen aan de test'? Mene tekel.

En nu hij het er toch over heeft: waarom wordt het meervoud van 'test' steeds vaker 'testen' in plaats van 'tests'?

Het onnavolgbare tv-programma Goedemorgen Nederland wordt om de haverklap onderbroken door verkeersinformatie (waarvan je je afvraagt welk doel die dient, want de files blijven omdat men toch wel in de auto stapt - okee, misschien was het nog veel erger zonder die verkeersinformatie, maar de Taaldokter vermoedt dat het net zoals met het weer is: je kunt er wel tegen zijn maar het is er toch, en daarom geven we er 'informatie' over), en die verkeersinformatie wordt dan afgesloten met het zinnetje: 'Tot zo ver de actuele verkeersinformatie.' Handenwrijvend ga je er eens goed voor zitten: zometeen komt de oude verkeersinformatie ook nog! Maar nee, die blijft uit. Kijkersbedrog.

In Buitenhof sprak een docent Nederlands over 'kennis en vaardigheden aanbrengen'. Laat de Taaldokter nu altijd hebben gesproken van 'iemand kennis en vaardigheden bijbrengen'! Maar nee: eerst binde men de leerling terdege vast, dan brenge men de kennis en vaardigheden aan - in dunne laagjes, zodat ze goed drogen.

Het kwam er koelbloedig uit en 's mans tafelgenoten wekten de indruk dat ze ook niet raar zouden hebben opgekeken als hij had gesproken van 'kennis en vaardigheden bevestigen'. De Taaldokter vermoedt een analogie met dat vreselijke 'aandragen', dat tegenwoordig zo graag wordt gedaan met bijvoorbeeld 'oplossingen'. Misschien was dit 'aanbrengen' wel een halfbewuste samentrekking van dat 'aandragen' en 'bijbrengen' - waarbij het vermijden van dat eerste slechts kan worden toegejuicht, maar te vrezen valt dat het vermijden van 'bijbrengen' is ingegeven door de neiging niet te traditioneel of autoritair over te komen. 'Kennis bijbrengen? En wie bent u dan wel? Aanbrengen zul je bedoelen!' Of is dit alles nu projectie van de Taaldokter?

VNO-NCW-baas Wientjes had het op tv binnen één minuut over zowel ‘volgedragen’ als 'doorgewrocht’. Merkwaardig onmodieuze verlenging in plaats van verkorting; 'voldragen' en 'doorwrocht' zullen hem waarschijnlijk te moeilijk hebben geleken voor zijn gehoor. Toch beter dan onzin.

De Taaldokter hoorde iemand zeggen: 'Heb je hem z'n boek teruggegeven?' En plotseling schoot hem een heel andere 'hem z'n' te binnen: die van de aangetrouwde Grappige Oom, die lang geleden - niet grappend - tot zijn vrouw sprak, wijzend op de jonge Taaldokter: 'Heb je hem z'n stukkie gelezen?' Hem z'n stukkie. Toen al vroeg de Taaldokter zich af waarom de oom niet gewoon zei 'zijn', maar vragen deed hij het niet, beschroomd de Grappige Oom zich ongemakkelijk te laten voelen omdat hij geen 'standaardtaal' sprak. Want dat was 'hem z'n' niet, zoveel was duidelijk.

Anno 2010 levert een vluchtige speurtocht via Google eigenlijk slechts één relevante treffer op bij 'hem z'n': in een stuk over 'pronominale isomorfen in Belgisch-Limburg' op www.dnbl.org schrijft A. Stevens:

Een ander interessant aspect van het geval ligt in het feit dat door de evolutie d > z het oorspronkelijke dijn een homoniem geworden is van zijn, mann. pronomen van de 3^e pers. enkelvoud. In de plaatsen waar beide samengevallen zijn wordt de homonymie op volgende eigenaardige wijze vermeden: in twijfelachtige gevallen waar het zinsverband niet duidelijk op een 2^e of een 3^e persoon wijst, wordt zijn (3^e pers.) vervangen door ‘hem z'n’. Zo bv. te Bilzen: zɛ.i* kɪ*nd ɪs ni bɛːtər ɑz ət mɑ.int (: Jouw kind is niet beter dan 't mijne) maar: (h)em zə kɪ*nd ɪs ni bɛːtər ɑz ət mɑ.int (: Zijn kind is niet beter dan 't mijne)! Zo ook: tɪs (h)em zənən (h)uːt, tɪs tə zɛ.i*nə ni (= 't Is zijn hoed, 't is de jouwe niet!)

De Taaldokter verwedt er zijn ijsmuts onder dat hij 'hem z'n' vaker heeft gehoord, en de Grappige Oom was geen Belgisch-Limburger - integendeel, zou hij bijna zeggen. Vraag: is 'hem z'n' inderdaad een zeer obscuur (regionaal) verschijnsel? En welk fenomeen ligt eraan ten grondslag? Is 'zijn' te 'beschaafd'? Of is dat 'hem' - enigszins in de lijn van het door Stevens gesignaleerde vermijden van homonymie - gebruikt als specificatie van 'zijn' - is het voor de duidelijkheid? Wie het weet mag het zeggen.

Binnenkort krijgen we hier ijsberen die zeggen ja ik moet wel me ijs verdwijnt en dan betere huizen krijgen dan onze eigen beren.

Prachtige openingszin van dolende ziel die 's nachts televisiewaarzegster of -voorspelster belt: 'Ik zit in een put.' Door dat lidwoord kreeg de Taaldokter prompt visioenen van hol echoënde stemmen uit klamme diepten.

'Unfriend' is in de Verenigde Staten uitgeroepen tot 'woord van het jaar': iemand verwijderen als vriend van je sociale netwerksite. Te vertalen als 'onvrienden' of 'ontvrienden'. Het wachten is op het zelfstandige gebruik van 'onvriend' en 'ontvriend'. 'Ik heb 97 ontvrienden, maar natuurlijk nog veel meer onvrienden'.

Andere leuke nieuwkomers: 'deleb' (dead celebrity) en het onvolprezen 'tramp stamp' (tatoeage op de onderrug van vooral vrouwen; in het Nederlands ook bekend als 'reetgewei').

Gehoord: 'Het is niet ondenkbeeldig.'

Gehoord van de reisbegeleider die een groep botanisch geïnteresseerden door Spanje en Portugal ('het Siberisch Biereiland') leidde: de eenzame man die, temidden van de bij elke boterbloem enthousiast 'Kijk, een Alchemilla vulgaris!', of 'Hee, een Amaranthus retroflexus' uitroepende huisvrouwen, steeds chagrijniger wordt, en ten slotte op een onduidelijk gewasje wijst en roept: 'Kom snel kijken, een Mooietogus Ammeretus!' - waarop de huisvrouwen en masse toesnellen.

En de Taaldokter moest glimlachend denken aan de dame die voorstelde te gaan wandelen 'in de horticus botanicus'.

Een of andere miss op tv, gevraagd naar de (afwezigheid van enige) relatie tussen schoonheid, verstand en nog iets, of zo: 'Het gaat er toch niet om hoeveel IQ iemand in z'n hoofd heeft?' Prompt schoot de Taaldokter de uitspraak van ene Hans te binnen, in reactie op het nuffige 'puh... dom blondje' van een bezoekster van zijn studentenkamer, waar een poster met een voluptueuze blondine prominent aan de wand prijkte: 'Ja, een dom blondje... maar wel slimme tieten!'

Plotseling wist de Taaldokter wat hem zo stoort aan het spreken van kansels en andere podia: het enjambement in de uitspraak der dominees en (andere) acteurs. Deze nuttige stijlfiguur wordt hier slechts gebruikt ter verhoging van het decorum, zonder enig inhoudelijk nut. Op gedragen en quasi-bedachtzame toon galmen:
'Ik voelde mij eenzaam maar niet...
alleen'
of
'van aangezicht tot...
aangezicht'
- niks dan interessantdoenerij. En nu hij er zo over kwam te denken: ook vele dichters bezondigen zich eraan.

Was het toeval? Halfbewuste symboliek? Of wordt hij gewoon van 'jong met een hart' 'oud met verstand'? In elk geval betrapte de Taaldokter zich op een fraaie vertikking: 'socialistische verworgingsstaat' in plaats van 'verzorgingsstaat'. En hij moest denken aan W.F. Hermans' uitspraak: 'Socialisten zijn mensen met gewetensbezwaren over geld dat andere mensen verdienen'.

Wie in Nederland anno 2009 hardop zegt dat hij geen pindakaas blieft, loopt een reëel gevaar beticht te worden van 'haat zaaien' tegen pindaboeren, ja, het 'demoniseren' van een gehele bedrijfstak. Sinds de werkelijkheid zo rond 2002 ook ons polderland aandeed, zijn we niet meer bang voor grote woorden. Een beetje burger vindt op zijn tijd dat - onsmakelijk anglicisme - zijn 'gevoelens worden gekwetst' en 'respect' is niet meer iets wat je verdient maar een grondrecht.

Een onvermijdelijke stoet half gealfabetiseerde boekverbranders en geborneerde nationalisten beschuldigt elkaar, ongehinderd door enige allure, beurtelings van 'haat zaaien' en 'demoniseren' in even inwisselbare tv-programma's. De volledig uitgeholde termen vliegen dartel door de lucht, waarmee de begripsinflatie groteske vormen begint aan te nemen. En telkens wordt de discussie gesmoord doordat het geloof begint waar de argumenten het laten afweten - of dat nou het geloof is in Ome Wilders, God of Allah. In dat geloof te worden 'aangetast' lijkt inmiddels zo ongeveer het ergste wat je kan overkomen.

Misschien zouden we het daar eens over moeten hebben: de steeds duidelijker zichtbare contouren van het cultuurverschillen overstijgende monsterverbond tussen de religies van de bijbel en de koran. Want daarmee zijn we nog verder van huis. Want: zijn er oorlogen gevoerd uit naam en ter meerdere eer en glorie van het atheïsme? Brengen niet-gelovigen zichzelf tot ontploffing in schoolbussen? Voeren goddelozen kruistochten? Worden er meutes gemobiliseerd door verdwaasde agnostische predikers? Je zou bang worden hardop te zeggen dat je religie in het algemeen soms gevaarlijke flauwekul vindt. Dat je je als atheïst gekwetst voelt door de voortdurende uitingen van morele superioriteit van alle gelovigen, die het debat op slinkse wijze confisqueren, suggereren dat alleen Nederlanders met een geloof deugen, en intussen haat zaaien en een heel volksdeel demoniseren...

Demoniseren? Haat zaaien? Van alle kanten wordt er momenteel voornamelijk wind gezaaid. En we weten wat daar over het algemeen van komt. Laten we hopen een storm in een glas water. Laat ons een gepast stilzwijgen in acht nemen, en 'haat zaaien' en 'demoniseren' bestempelen tot de Verboden Woorden van de maand november.

Beste Taaldokter,

Ik zocht naar het meervoud van het woord tendens. Analoog aan wens-wensen dacht ik aan tendens-tendensen. Mijn Koenen Handwoordenboek der Nederlandse Taal uit 1976 geeft ook tendensen als meervoud. Een zoekopdracht in Google gaf echter dit resultaat: tendensen 544.00 keer raak, tendenzen 1.710.000 keer raak. Wat is hier aan de hand? Een verschuivend taalgevoel, zoals dat geloof ik heet, of een spellingswijziging na 1976 die mij niet is opgevallen? Vanwaar deze tendens?

Beste,

Uw eigen taalgevoel bedroog u niet: het is gewoon 'tendensen'. Maar als u de analogie met bijvoorbeeld 'lenzen' had gevolgd was u wellicht tot een andere slotsom gekomen. Afgaan op Google voor de juiste spelling van woorden is als als een putjesschepper vragen hoe je een openhartoperatie uitvoert. Of vice versa. Maar velen doen het, waarbij de merkwaardigste gevolgen zich aandienen. Maar nog niet zo merkwaardig als de spellingcontrole van Word, die het ooit bestond 'het overvullen van de olietank' te vervangen door 'het omverlullen van de olietank', en het ridicuul gespelde 'u hebt gebelt' (waarachter ook nog stond 'omtrend') niet door 'u hebt gebeld', maar door 'u hebt gebeft'... Kortom: afgaan op eigen gezond verstand en ouderwetse kennis loont het meest.

Zelfstandige naamwoorden op -s krijgen meestal -zen in het meervoud. De vorm op -sen is voorbehouden aan enkele uitzonderingen. Of de populariteit van die z groeit weet de Taaldokter niet; wat hij wel weet is dat taalgebruikers net als alle mensen een hekel hebben aan uitzonderingen en streven naar gelijkvormigheid, hoe armoedig het resultaat ook vaak is. En in die neiging zou zo'n tendens wel passen.

Enfin. gelukkig is de Taaldokter Taaldokter en geen Speldokter.

Brauns Oral-B-reclame rept van 'een tandarts schoon gevoel'. Voer voor SOS (Signalering Onjuist Spatiegebruik). 'Een tandartsschoon gevoel' zou dan qua spelling correct zijn, een rare implicatie heeft het wel: zo schoon als een tandarts? Een nare formulering dus. Het ergste is dat de Taaldokter vermoedt dat dat invoegen van spaties in ingegeven door de gedachte dat de lezertjes en kijkertjes worden sfgeschrikt door te lange woorden. Het gaat te ver te roepen dat dat is waar dit land aan ten onder gaat, maar het is wel die mentaliteit die het onderwijs geen goed doet, om maar een understatement te gebruiken. Tandarts schoon. Gebitsmid goedkoop. Tandenborstel truttig.

SP-ster A. Kant, drie keer in twee zinnen, aan het begin, middenin en aan het einde: 'Laten we wel wezen.' In dat Polderhollands. Met halfgeloken ogen. Implicerend: u kunt wel grapjes zitten maken, maar iedereen weet dat dit een serieuze zaak is, en nu moet ik u toch weer tot de orde roepen. Welke spindokter heeft haar dat ingefluisterd? Laawwe welweze. Bah.

Die gewrochte constructie met 'sprake van' lijkt steeds populairder te worden. Nu zijn het niet alleen politici meer die zich er wol in de mond mee praten, ook het NOS-journaal doet er aan mee: 'Er is sprake van grote aardverschuivingen'. Waarom toch niet gewoon: 'Er zijn (of waren) grote aardverschuivingen'? Waarom toch gekozen voor deze - althans bij de Taaldokter - meer vragen oproepende dan beantwoordende formulering? Er is werjkelijk geen houtsnijdende oorzaak voor te noemen, behalve verregaande luiheid en het alom gehuldigde motto 'Waarom zelf iets verzinnen als een cliché volstaat'.

Dit keer in verband met kantoortaal.

Op de website van Het Parool:



Luttele urelen later bleek na enige dagelen te zijn uitgelopen naar meerdere maandelen.

De Taaldokter hoorde het echt: 'Dat zijn utopies.' Vervolgens deed zich een merkwaardig fenomeen voor. Het duurde even voordat hij doorhad wat er aan de hand was: hij zag het woordbeeld met dat jaren-zeventig-'ies', wat - bijwoordelijk of bijvoeglijk gebruikt - best te billijken zou zijn, maar er bleef iets knagen, tot hij doorkreeg dat het als zelfstandig naamwoord gebruikt werd. En dat ging zelfs hem te ver.

Die assiociatie met een lever had de Taaldokter nog niet gehad - maar nu voorgoed wél. Van Dale geeft voor 'aanleveren': 'op de juiste plaats brengen; bezorgen' en voor 'leveren': 'bezorgen, laten toekomen; verschaffen'. Het verschil suggereert iets meer precisie bij 'aanleveren', maar niet op de juiste plaats leveren is natuurlijk helemaal geen leveren. Dat verschil is dus schijn en het prefix aan- is overbodig. 'Aanleveren' wordt veel gebruikt, met name in de ambtelijke wereld, en de Taaldokter vermoedt omdat het iets minder streng overkomt dan 'inleveren'. Uit oogpunt van duidelijkheid heeft 'inleveren' of 'leveren' dus de voorkeur - naast prima alternatieven zoals 'indienen' en 'bezorgen'.

Dat zogenaamd nuanceren van bestaande woorden werkt veelal juist verwarring in de hand. Zo wordt tegenwoordig bijna nergens meer gerept van 'voorwaarden', maar wel van 'randvoorwaarden'. Daarover een andere keer.

De recensie van een IJslands hotel op internet ademt verlangen naar warmere streken: 'Het bali personeel is ongeïnteresseerd.'

Briefje in de bus: of de Taaldokter Stephen wil inhuren voor huishoudelijke werkzaamheden, inclusief wassen en strijken en 'op kinderen passen'.

Interessant. Met betrekking tot.

Steeds vaker op te tekenen, vooral uit de mond van lieden in de sportwereld, die nu eenmaal - God zal er wel een bedoeling mee hebben - veel gevraagd worden voor interviews: 'Alsjeblieft,' als reactie op bijvoorbeeld 'Dankjewel voor dit gesprek'. Wellicht in navolging van deze sprekers doet deze weinig wellevende (want de nadruk leggend op de verleende gunst) dooddoener ook opgeld in het dagelijks leven: in de winkel, aan de telefoon, et cetera. Nooit meer: 'Graag gedaan', of 'Geen dank' - stel je voor! Allemaal uit het vocabulaire geschrapt. Nee hoor: gewoon 'Asjeblief'!

Arme minister Camiel Eurlings. Op tv, in de ambiance van een groot bal, sprak hij tot de verslaggever: 'Mijn vriendin is uit Hongarije. Zij heeft veel Weense ballen meegemaakt.'

En toen ging de Taaldokter maar een hapjen eten.

Hierbij wil de Taaldokter u graag attent maken. Dat hij zo benieuwd is. Naar het gerecht 'pistache-vanille ijs-vers fruit'. Is dat pistache met vanilleijs en vers fruit? Is het pistache-vanilleijs met vers fruit? Of is het pistachevanille met 'ijsvers' fruit? Of gaat het misschien om een pastiche?

Er is veel discusie over de vraag of 'de reizigers wordt' verzocht nu wel zo veel beter is dan 'de reizigers worden verzocht'. Dat de voorkeur voor die eerste enkelvoudsconstructie breed wordt gedeeld blijkt wel uit een fraaie  hypercorrectie op NOS-teletekst in een stukje over de Mexicaanse griep: 'Mensen in Buenos Aires wordt opgeroepen zo veel mogelijk binnen te blijven.' Dat is wel erg streng in de leer, zelfs als als iemand daar riep: 'Mensen! U wordt opgeroepen!'

De BRT: 'De hele regio kampt met overstromingen.' Dus niet: 'heeft te kampen met' - zie hier hoe luiheid leidt tot een germanisme, waar de Taaldokter meestal niets tegen heeft, maar waarvan de oorzaak hem hier wel tegen de borst stuit.

In de NRC van 24 juli constateert Henk Hofland dat eigentijds taalgebruik wordt gekenmerkt door breedsprakigheid, waardoor de nauwkeurigheid wordt aangetast, ondanks de opkomst van digitale media die, naar je verwacht, nopen tot bondigheid. Een rake vaststelling, die ook de Taaldokter al eerder deed. Waarom zelf iets verzinnen als een cliché volstaat? En onlangs weer, waarbij hij helaas maar misschien ook wel gelukkig slechts één deel van de dialoog opving, aangezien hier een meisje mobiel stond te bellen, met wie werd niet duidelijk, en afgaande op de kernboodschap van haar deel van de conversatie maakte dat ook niet uit:

'Ik kan daar dus niet zo veel mee... Omdat jij toch een bepaald signaal afgeeft.'

De tijd lijkt niet ver weg dat we bij dergelijke opeenstapelingen van vaagheid niet eens meer vragen: Wat bedoel je?, maar ze voor zoete koek slikken. 'Wat ik bedoel? Dat ik er dus niet zo veel mee kan.' is dan afdoende.

Man van 73 is dagje in kliniek om oog te laten laseren. Drie dagen later, lang en breed weer thuis, ontvangt hij briefje van altijd al somberende kennis van jaren geleden, wiens officiële toon niet alleen zwartgalligheid, maar bepaald ook een zekere verlekkerdheid ademt: 'Beste, ik heb vernomen dat je bent opgenomen...'

Zonder commentaar.

zijn altijd leuk

.

Aangetroffen in een verslag: 'In de discussie werden verschillende issues geadresseerd'. Er werden onderwerpen besproken, daar komt het op neer. Maar waarom helder en makkelijk doen als het ook ondoorzichtig en omslachtig kan, immers?

De Volkskrant schrijft op internet over de eerste allochtone korpschef die naar verwachting binnenkort in Twente aantreedt: 'Ter Horst maakt zich sterk voor meer variatie in de politietop. In 2007 had ze bij de korpsbeheerders neergelegd dat in de helft van de benoemingen voor een nieuwe korpschef dat een vrouw of allochtoon moet zijn.'

Rare, kromme zin; bedoeld wordt dat de minister had bepaald dat de helft van de te benoemen korpschefs vrouw of allochtoon moest zijn; zo ingewikkeld is het niet. Maar goed, sommige schrijvers hebben nu eenmaal een voorkeur voor het wrochten van constructies als 'bepalen dat in de helft van het aantal zinnen in de krant dat een geinige, tot nadenken stemmende zin moet zijn'.

Maar waarom dat 'neergelegd'? Opdat dit 'stukje signaal' kon worden 'opgepakt'? en vervolgens weer 'geparkeerd'? Of opdat het 'een vervolg kon krijgen'? 'Neerleggen' kan alles zijn tussen 'voorstellen' en verordonneren'. Gebruik dus niet dergelijke vage plastische beeldspraak als het simpel en helder kan!

Tijdens de Champions League-finale Barcelona-Manchester United sprak de commentator over een zekere situatie de onsterfelijke woorden: 'Als je er met terugwerkende kracht naar kijkt...' Ergens met terugwerkende kracht naar kijken - mooie, gevoelvolle uitdrukking. Het kijken zelf heeft een 'terugwerkende kracht', wat op een bepaalde manier wel waar zal zijn ('Onze ogen ontvangen het licht van dode sterren') maar wat hier bepaald potsierlijk klonk, en aanleiding was voor hilariteit de rest van de avond - en nu nog steeds, als de Taaldokter eerlijk is.

Dit kreeg de visitatiecommissie voor het hoger onderwijs in Amsterdam onder ogen:
'Om tot een onderzoeksprogramma te komen heeft de kenniskring van het lectoraat VMBO een denkkader gekozen. Dit denkkader moet worden geplaatst tegen de achtergrond van de ambitie van de kenniskring een bijdrage te leveren aan de kwaliteitsverbetering van het onderwijs van het VMBO als ook aan die van de lerarenopleiding. Daarom heeft de kenniskring een visie geformuleerd op wat zij onder kwaliteit van onderwijs verstaat. Deze visie is richtinggegevend geweest voor het opstellen van het onderzoeksprogramma.'
Ha. Ha. Ha.

Fraaie, klassieke hypercorrectie van Bas van der Vlies van de Staatkundig Gereformeerde Partij: 'Er zijn weinig plaatsen in Nederland waar ze mij zo goed kennen dan op Urk.'

De Taaldokter verspreekt zich zelden, maar een verlezing overkomt hem nog wel eens: uit de ooghoeken, en passant, iets lezen wat er net niet staat. Meestal scheelt het maar één of twee letters. Gisteren viel zijn schuinse blik op de voorpagina van de rondslingerende NRC: 'Noord-Korea lanceert twee tekstraketten'. Tekstraketten - je bent Taaldokter of je bent het niet. The pen is mightier than the sword, zo'n idee zal er achter zitten. De lettertekens daalden neer tot diep in China.

Steeds vaker hoort de Taaldokter politici spreken over 'de buurten' en - minstens zo raadselachtig 'de wijken'. 'Wat ik zie in de buurten is...' 'In de wijken speelt veel...' Zelfs hoorde hij al iemand over 'In de buurten en de wijken...' 'Buurten' en 'wijken' zijn een soort onbestemde maar zelfstandige entiteiten geworden, en het gebruik van deze woorden behoeft blijkbaar geen nadere toelichting. Of de sprekers willen ermee suggereren dat ze zelf wel degelijk 'van de straat' zijn, wat tegenwoordig een pre is - vergelijk: 'bij mij in de buurt'.

'Waar woon jij?'
'In een Buurt.'
'O jee.'

Al jaren aan de muur, en nu toch ook maar hier: het antwoord op een klacht van de stomerij. commentaar overbodig.

En soms leveren tikfoutjes amusant leesvoer op.

.
De 'gemeenteraaf van Nijmegen'. Voor des Taaldokters geestesoog doemt een wat knorrige, boerse, kromgetrokken zwarte vogel op, die het college te pas en te onpas verwijten toekrast, maar eigenlijk het liefst nergens iets mee te maken heeft.

Naar aanleiding van zijn klacht over trage bezorging ontving de Taaldokter een mailbericht. Daarin stond eerst: 'Allereerst willen wij onze oprechte excuses aanbieden dat uw bestelling nog niet is geleverd.' Bij deze constructie is de Taaldokter altijd geneigd te denken: kom maar op. 'Eerst willen wij onze excuses aanbieden. Onze excuses.' Maar dat gebeurt dan niet. Het willen is het doen, als het ware. Was het maar zo gemakkelijk in het leven! Niet voor niets houdt de dokter zijn patiënten altijd voor dat zinnen met 'kunnen', 'zullen' en 'willen' korter moeten.

Het bericht werd afgesloten met: 'Hopende u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben.' Cursisten leren dat tegenwoordig deelwoord niet te gebruiken in dergelijke afsluitende zinnen, vanwege onnodige ouderwetsigheid, maar ook omdat ze het meestal zo doen: ineens die punt zetten. Vandaar ook het advies van de Taaldokter aan zakelijk schrijvers: proberen prachtig archaïsch te schrijven, prima - maar doe dat in je vrije tijd zeg.

I.L. Pfeijffer bespreekt de voor de VSB-prijs genomineerde dichtbundels in de NRC. Over de slotstrofe van een vers van Bart Meuleman merkt hij op: 'Hoe de vraag naar het waarom van al onze beslommeringen gaat klinken als  de motor van ons evasief gedrag, is even paradoxaal als memorabel.' Hm, de Taaldokter wreef eens onder zijn kin, hield de krant even schuin, richtte de blik op het plafond, legde de krant terzijde, en toog onverrichter zake naar bed. De volgende dag nog maar eens geprobeerd. Maar nee hoor. En toen werd hij toch een beetje pissig, op zo een lul de behanger die in recensies zelf meent te moeten dichten.

Een piloot of luchtvaartdeskundige die een soort tomtom voor vliegtuigen had uitgevonden of wilde promoten vertelde dat dit apparaat zorgde voor een 'voortijdige waarschuwing'. Dus niet zo maar een beetje waarschuwen, maar tijdig waarschuwen. Dat je er zeker van bent. En dan voor de extra zekerheid ook maar voortijdig waarschuwen. Want je weet nooit. Het liefst zou de man eigenlijk té vroeg waarschuwen, zo dat mogelijk was, daar leek het op neer te komen, maar dat zei hij er niet bij. En zoals altijd met overdreven aanprijzingen groeide de twijfel van de Taaldokter met elke toevoeging.

Als iemand begint met 'Je moet dat genuanceerd zien' - of, erger: 'Ik zie dat genuanceerder' (daarmee bedoelend dat hij er meer dan één mening is betrokken bij de oordeelsvorming). Trouwens: ik moet helemaal niks.

Als mensen het dikdoenerig hebben over 'op enig moment'. Tuurlijk, 'op een zeker moment' of 'op een gegeven ogenblik' zullen wel ongeveer hetzelfde betekenen, maar die weidse vaagheid van dat 'enig' in combinatie met de rare connotatie 'dolletjes' maken 'op enig moment' uitermate storend.

Eerder tekende de Taaldokter al een pijnlijk stukje Doekliaans op. Doekle Terpstra, voorzitter van de HBO-Raad, grossierde onlangs op tv weer in erbarmelijke leegpraat. Het was weer 'collectieve sector' voor en 'het publieke domein' na. Toen zei hij: 'Er wordt sterk afgewenteld in de richting van de overheid.' Mooie voorbeeld van passivitis én het Syndroom van Richting in één zin. Verder had hij het over 'beleggingen in de aandelensfeer'. Niet direct aandelen, dat nou ook weer niet, maar wel iets in die sfeer dus. Right. Ook vroeg hij zich af 'wat er gaat gebeuren in de sfeer van pensioenen'. Klap op de vuurpijl was wel dat we 'een adempauze hebben genomen op het gebied van de loonvorming in Nederland'. Kampioen eufemisme, Doekle. Maar ja, je kwaliteit wordt medebepaald door je gesprekspartner, en dat was de voorzitter van de ondernemingsraad van de ING, die sprak: 'Ik wil u wel aangeven dat dit niet alleen in Nederland speelt.' Dank u wel.

Gelezen: 'digitale tv-kijkers'. De Taaldokter weet niet eens of hier volgens de spellingregels nog een koppelteken tussen moet, maar kon het niet anders interpreteren dan als digitale mensen die tv kijken, wat dat dan ook mogen zijn.

Onbegrijpelijker vond hij dat een webblogger schreef over zijn 'revaliderende arts'. Zou deze het ook hebben over zijn 'organiserende psycholoog'?

Iemand in kennis stellen van iets, dat gebeurt niet meer. Gelukkig is anno 2009 iets wat je met een beetje goede wil een stationsrestauratie zou kunnen noemen nog wel een 'restauratieve voorziening'. En die gaat natuurlijk niet op 5 december dicht, maar 'wordt op 05 december a.s. gesloten'. En dus ('derhalve') kan het 'voorkomen' dat wij geen keus meer uit het gehele assortiment' kunnen maken. De Taaldokter vroeg zich af wat er dan nog wel zou worden aangeboden, tussen de gipsplaten, systeemplafonds en rollen isolatiemateriaal. Maar eigenlijk hoefde dat niet, want er was op dezelfde dag een nieuwe kiosk, welke dan ook nog eens zijn deuren opende! Geachte Restauratie, door de jaren heen, hebben wij veel van U gehouden.

Fotografiemuseum Foam heeft een expositie met werk van Richard Avedon. Best aardig, maar waarom moet die onzin erbij staan? Wat wordt er nu gezegd in die derde en zesde zin?

Nieuwslezeres van Amsterdamse stadszender AT5: 'Kwetsende spreek-oren'.

Ingezonden zonder bronvermelding:
'pleidooi voor seks in het parlement'
'vrouwen proeven en smaken beter'.

Een tv-reclame rept van 'digitale tv-kijkers'; of hier nu volgens de spellingregels nog een streepje tussen moet of niet, het is een lastig begrip. Door deze spelling trokken in elk geval uit getallen opgebouwde, hoekige manntejs voorbij aan des Taaldokters geestesoog.

Gezien op de Amsterdamse dorpsomroep AT5: een naar schatting twaalfjarige jongen die klaagt over onheuse bejegening door de politie: 'Dan sitte we want we sijn moe van 't lope en dan komp er 'n agent en die seg meekomme jullie sitte te hangjongere.'

De Taaldokter vindt dit een fijn nieuw werkwoord, in de categorie 'randfiguren' en 'ouderejongeren'.

Gehoord op de BRT: 'Maak kans op een safari naar Kenia.'

Kop boven een bericht in de onvolprezen 'AmsterdamMail', de digitale Amsterdamse gemeentelijke nieuwsbrief: 'Amsterdam-Noord zet extra in op Zorg'.
Inzetten op. 'Het dagelijks bestuur zet in op de uitbreiding van zorgverlening en op verbetering van het voorkomen van overlast in Amsterdam-Noord.' Inzetten op uitbreiding. En inzetten op verbetering van het voorkomen. Als dat maar goed gaat.

Gelukkig vervolgt het bericht dat de stadsdeelvoorzitter met wel zestien partijen daartoe een 'convenant' ondertekende. Dan kan het niet meer misgaan. En wordt er gewoon keihard ingezet op uitbreiding en verbetering van het voorkomen.

Hoe gaat dat nou in de praktijk? 'Het is de bedoeling om personen die wellicht zorg nodig hebben, eerder in beeld te krijgen.' Prachtige, beeldende uitdrukking: je zíet de stadsdeelambtenaren door kijkers turen en de omgeving afspeuren naar 'personen die wellicht zorg nodig hebben'. 'Samen met de bewoners, hun familie, vrienden en buren, wordt gezocht naar een brede aanpak van de problemen waarbij gedacht moet worden aan goed wonen, mensen ontmoeten, bezig zijn, financieel kunnen rondkomen en het huishouden kunnen organiseren.' Kortom: vrees niet, alles komt goed. Er wordt namelijk gezocht naar een brede aanpak van de problemen van personen die wellicht zorg nodig hebben. En daarbij moet je bijvoorbeeld denken aan bezig zijn.

Je zou er toch woest van worden als het niet zo onbedoeld geestig was, dergelijk holle prietpraat, bij welks slordige en gratuite karakter de abusievelijk niet verwijderde laatste zin naadloos aansluit:  'Noot aan de redactie: De foto kunt u eenmalig rechtenvrij gebruiken.'

Of het een bewuste of onbewuste grap was weet de Taaldokter niet; leuk is het wel.

Een rijke oogst in twee zinnen. Natuurlijk kunnen oubolligheden als 'bezoekers welke' en 'indien' niet ontbreken, evenmin als het voer voor de Spatiepolitie 'media artikel'. Interessanter is de vaker voorkomende constructie 'na aanleiding'. Er zit een zekere logica in: eerst is er de aanleiding, en daarna het gevolg. Doet toch beetje pijn. Maar het mooiste is toch wel die 'pedofiele database'. Is het niet strafbaar zo'n database te bezoeken?

De Taaldokter was een weekje poëziedokter op de Friedensburg Oberschule in Berlijn; de beste vier leerlingen doen in april een gooi naar de hoofdprijs van een internationale dichtcompetitie in Amsterdam. Gezamenlijk werd ook een 'poëtische metrokaart' van de stad gemaakt. Kijk hier voor een verslag. Zie ook Y-poetry in Berlin.

Het Amsterdamse stadsdeel Bos en Lommer laat in de gemeentelijke digitale nieuwsbrief weten dat de 'inburgeringsvaart' (kandidaat-woord van het jaar 2009) een groot succes was. Een beknopte bloemlezing: 'De deelnemers bestonden uit een rijk gevarieerde groep bewoners van Bos en Lommer. Het doel was om de allochtone deelnemers een extra stukje inburgering te laten krijgen. De deelnemende vrouwen deelden hun ervaringen en wisselden kennis uit, eerst over het water (waar het thema over ging van deze vaart). Een van de Turkse vrouwen vroeg aan de Marokkaanse vrouwen of ze in de toekomst gezamenlijk dingen willen organiseren in hun ruimte en tevens andere buurtbewoners daarbij willen uitnodigen!' De Taaldokter was sprakeloos: dingen organiseren in hun ruimte en tevens anderen uitnodigen! Te mooi om waar te zijn, het stukje inburgering van de deelnemers die bestonden uit bewoners waar het thema van dit stukje over gaat!

In het Programma van Eisen Kwaliteit Monumenten 2009 van het Amsterdamse stadsdeel Centrum leest de Taaldokter een klassieker: 'Het volgen van de richtlijnen laat niet onverlet dat bij wijziging van een monument altijd een monumentenvergunning nodig is.' Angst, zoals wij allen weten, is een slechte raadgever; toch is het de reden waarom ook hier voor een dubbele ontkenning wordt gekozen, waardoor er het tegenovergestelde staat van wat wordt bedoeld.

J.P. B. te 's Gravenh., bekend klinkerslikker, voegde op tv weer een pareltje toe aan de prachtverzameling Hoogtepunten van het Klinkerslikken - wat de Taaldokter betreft kan dit zich moeiteloos meten met 'autobielindustrie' en 'blastingbtaler': 'sjale parns'. De MP bedoelde 'sociale partners'. Is ook een rotwoord.

De Taaldokter kreeg iemands voicemail en hoorde: 'Toets een hekje om uw bericht nogmaals te beluisteren of deze opnieuw in te spreken.' Deze. Per slot van rekening is het deze bericht. Logisch. Zie ook: taal zonder kloten.

Soms bieden digitale kranten vermakelijke spelfouten. Zo repte de website van de NRC dat Apple zijn marktaandeel ziet dalen door tegenvallende belangstelling voor de dekstop computer.

Beste taalgebruikers,

Ook in 2009 zullen wij weer vele telefoontjes plegen, redevoeringen houden, vergaderingen bijwonen, mailtjes versturen en rapporten schrijven. Misschien doen wij zelfs nog wel eens een echte brief van papier op de bus. En ook dit jaar zullen wij daartoe - bewust of minder bewust - vele afwegingen maken. Over de woorden die we kiezen, de terminologie die we gebruiken, de structuur van ons betoog, de retorische en stilistische middelen die we toepassen, en over het niveau van onze gesprekspartners en lezers. Ook in 2009 zal dit weer wisselend resultaat hebben. Want soms ontbreekt ons de tijd om helder en beknopt te zijn. Of wegen andere belangen zwaarder. Heel af en toe is het zelfs opportuun om niet concreet te zijn. En soms maken woorden alles erger. Niet alles is nu eenmaal in taal te vatten - dat maakt haar ook zo leuk. Zie hier de condition humaine.

En daarom, beste lezers, roept Taaldokter.nl 2009 - al benoemd tot 'Internationaal jaar van de Sterrenkunde', 'Internationaal Calvijnjaar' en 'Darwinjaar' - hierbij net als vorig jaar uit tot Nederlands Jaar van de Gewonemensentaal. Dat wij samen weer de rijke mogelijkheden van de taal optimaal mogen benutten in een helder, informatief, prikkelend, doeltreffend, gestructureerd en - waar nodig - drastisch ingekort en herschreven 2009!

Uw Taaldokter

De Taaldokter dronk een zeer exotische appellation contrôlée.

De door Taaldokter.nl verzorgde inschrijving van de gemeente Amsterdam om mee te dingen naar de titel 'European Green Capital' heeft een nominatie gekregen. Kijk hier. 

Op 6 november was de Taaldokter met zo'n zestig wetenschappers, vijftig beleidsmakers en twintig andere betrokkenen op de 'conferentie actuele geesteswetenschappen' in de schouwburg in Den Haag.beleidsmakers lichtten hun vragen aan de wetenschappers toe, die op hun beurt wezen op vaak beschikbare, maar bij de overheid onbekende kennis over diverse beleidsterreinen. Plenair en in thematische workshops werd vervolgens dieper ingegeaan op beleidsvargen en de vertaling daarvan naar geesteswetenschappelijk onderzoek. De Taaldokter woonde de sessie 'begrijpelijke taal' bij. Meer informatie vindt u op www.actuelegeesteswetenschappen.nl.

En helaas, de Taaldokter had het heus graag anders gezien, haalt J.P. Balkenende weer dit blog. Nu met zijn uitspraak: 'De vraag is aan de orde geweest of...' Dus niet: 'De vraag is gesteld', laat staan 'We hebben de vraag gesteld'. Om over een antwoord nog maar te zwijgen. De meester van de omtrekkende beweging aan het woord. Maar waarom is er nu nooit eens een interviewer die dan vraagt: 'Maar wat bedoelt u daar eigenlijk mee, dat de vraag aan de orde is geweest? Is zij gesteld? Hebt u haar beantwoord?' Maar nee: het wordt voor zoete koek geslikt.

Zie ook: De Ziekte van Van, en de Ziekte van Te maken hebben.

Bonus: klinkerslikken.

De blijkbaar dodelijkste zin uit het laatste 'Groot Dictee der Nederlandse Taal': Ik hing een schapuliermedaille om, speldde wat blingbling op mijn revers, leerde het Onzevader uit mijn hoofd, boekte overnachtingen in een x-aantal lowbudgetkloosters en sloot me aan bij een colonne ultradevote adellijke pelgrims.

De Taaldokter stoorde zich aan dat x-aantal. Nu zal dat ongetwijfeld spellingproblemen opleveren, want die zijn er altijd, als je ze maar wilt vinden, hoewel goed spellen natuurlijk niets te maken heeft met zindelijk taalgebruik. Maar het is geen goed dicteewoord omdat het niet klopt: het zou een 'x-tal' moeten zijn. Afgezien daarvan is het verwerpelijk het goede oude 'aantal' te vervangen. Voldoet de betekenis daarvan niet? Zegt dat woord niet precies wat er wordt bedoeld?

Zie ook: tal.

J.P. Balkenende is de bekendste lijder aan de Ziekte van Van. Kolderiek een eerste minister telkens zinnetjes te horen uitspreken die beginnen met 'Ik zeg van...' Nu weer, over oudjaar: 'Ik zou iedereen aanraden van maak er een prachtig feest van.'

Na haar aftreden als minister kwam E. Vogelaar weer veel in het nieuws, waarbij het de Taaldokter opviel dat vele commentatoren het nu ineens wél over haar platte accent hadden. Rustte daarop een taboe toen zij nog in functie was? Was het toen té erg om over te spreken? Dat zou niet onbegrijpelijk geweest zijn. De Taaldokter rezen in elk geval de haren te berge toen hij haar als minster van 'waunen, waiken en integrasie' voor het eerst  het woord hoorde voeren. Dat plotseling commentaar achteraf komt hem echter voor als mosterd na de maaltijd. Of heeft hij iets gemist?

CDA-Kamerlid Mirjam Sterk vindt dat tv-programmamaker Prem Radhakishun heel wat 'aan de man heeft gebracht. Of aan de vrouw.' Afgezien van dat merkwaardige gebruik van 'aan de man brengen' (waarschijnlijk bedoelde ze 'aan de kaak heeft gesteld' of 'aan het licht heeft gebracht') ergerde de Taaldokter zich aan die toevoeging 'Of aan de vrouw.' Het stadium dat het geslacht telkens werd geëxpliciteerd lijken we goddank voorbij te zijn, en velen schrijven gelukkig consequent 'hij' en 'zijn' als daar ook 'zij' en 'haar' gelezen kan worden - of, for that matter, vice versa - maar deze fantasieloze verkrachting van een staande uitdrukking duidt op eng fanatisme of goedkope politieke scoringsdrift - ook al glimlachte ze er hemels bij.

Doordenkertje van man op tv: 'Vrouwen zijn nu bijna geëmancipeerder dan mannen.'

Opmerkelijke uitspraak.

Faast food.
Thaailand.

Man van de inrichting voor mensen met 'een geestelijke uitdaging' over een vrouw die daar woont: 'Brigitte is een mevrouw die hier vijf jaar verblijft.' Weer die merkwaardige mengeling van kinderachtigheid ('Die mevrouw is stout') en distantie, die de Taaldokter eerder constateerde bij de politie. Zie ook: mooie meneer.

Drie zegswijzen, opgetekend van de tv.

'Van een goede vriend eet ik een meter stront.'

'De stront wordt met een rietje uit z'n reet gezogen.' (over een verwend persoon)

'Mooi melkquotum.' (boer over borsten)

Gehoord: 'In de aanmerking genomen dat...' Hebt u nog de vragen en de opmerkingen?

Ingezonden: een lezer leerde van de Vlaamse tv de betekenis van 'verticaal placeren': in de prullenbak gooien. 'Laten we de notulen van vorige keer maar verticaal placeren.'

Man op EO-tv over zijn jeugd: 'Ik ben het product van een optelsom.'

Zonder commentaar.

In de folder 'Kijken in de kerk' leest de Taaldokter over enkele Amsterdamse kerken. Twee springen er uit: de 'Christelijk Gereformeerde Kerk' en de 'Crossroads International Church'. De eerste wordt beschreven als 'rustgevende manier van kerk zijn in een prachtig gebouw' en de tweede als 'eigentijdse vorm van kerk'. Een rustgevende manier van kerk zijn en een eigentijdse vorm van kerk. Raadselachtig, zoals dat geloof zelf: waarom niet geschreven: een rustgevende en een eigentijdse kerk? Waarom dat 'manier van' en 'vorm van'? Om maar te zwijgen overdat 'kerk zijn'. Is dit 'christelijks'? 

'Discussie van de dag' op de website van de NRC: 'Vindt u het normaal dat abortus voor de 24ste week zomaar mag?' Een bekend, maar toch merkwaardig gebruik van het woord 'normaal' ('Dat is toch niet normaal meer'). Vond de redactie  'Vindt u het goed' te direct? Is dit ingegeven door de gedachte te moeten toegeven aan de veronderstelde wens van krantenlezers invloed te kunnen uitoefenen op de media, ja, zelfs op dat waarover de media berichten (en wellicht en passant weer eens een 'kloof' te 'dichten' - ditmaal die tussen 'de gewone man' en 'de media')? Je kunt evengoed vragen: 'Vindt u het normaal dat Erwin Krol nu al voor de derde opeenvolgende dag regen voorspelt?' Het nut van dergelijke 'discussies' wordt sowieso schromelijk overschat. Het enige juiste antwoord op zulke democratische vragen luidt: ja, dat vind ik normaal - omdat het normaal is, blijkbaar. En daarmee is niets gezegd over mijn mening daarover.

De NRC, 15 november 2008, over 'de laatste uren van Ella Vogelaar als minister': 'Een sms'je van Wouter Bos leidde haar vertrek in. Maar de actie van de partijleider was goed, en langdurig, voorbereid.' De komma bewijst haar nut, schreef taalkundige Van Ginneken  al lang geleden. En de schoolregel waar velen onder te lijden hebben, dat voor 'en' geen komma hoort (of na een komma geen 'en'), is onzinnig; maar daarover een andere keer. Nu wijst de Taaldokter er alleen op dat deze komma voor 'en' misplaatst is. De zin is nu namelijk moeilijk anders te interpreteren dan als: 'De actie van de partijleider was goed. En de actie was langdurig voorbereid.' En dat zal deze meneer van een courant toch niet hebben willen suggereren - of is de Taaldokter naief?

De NRC, 13 november 2008: 'De Britse psychologe Eva Murzyn vond in Engeland iets vergelijkbaars, beschrijft ze in een onderzoek dat het tijdschrift Consciousness and Cognition vorige maand online publiceerde. Murzyn vond dat mensen boven de 55 nog altijd veel meer zwart-witdromen in hun dagboekje melden dan jonge mensen die in hun leven amper zwart-witfilms hebben gezien.'

Dat vond zij dus. Niet in de betekenis 'meende', maar als 'ontdekte', 'constateerde', 'stelde vast'. Nu is de Taaldokter niet tegen leenwoorden, talen ontwikkelen zich et cetera, maar dit - in wetenschappelijke kringen uiterst populaire - anglicisme is, gegeven de redelijke alternatieven, niet nodig. Het zet de Nederlandse lezer ook telkens even op het verkeerde been door te suggereren dat iemand iets gaat 'menen'.

Service, onderwijs, sex, resultaat, ruimtevaart, chronisch zieken, het verhitten van vetten... allemaal termen die voorkomen in combinatie met de moeizame constructie 'als het gaat om'. 'Er bestaat veel onduidelijkheid als het gaat om het verhitten van vetten.' Waarom niet gezegd: 'over'?

In bijna alle gevallen kan het korter - en duidelijker. Zonder je toevlucht te nemen tot even onappetijtelijke formuleringen met 'rondom' en 'met betrekking tot', of het doodenge 'voor wat betreft'. Er is blijkbaar een zekere gevoeligheid  'als het gaat om' de directe relatie die voorzetsels zoals 'over', 'van' en 'voor' uitdrukken met andere zinsdelen. 'Voor goede service moet u bij ons zijn' wordt daarom: 'Als het gaat om goede service moet u bij ons zijn'. Vaak is het beter de hele zin anders te formuleren dan alleen de gewraakte constructie te vervangen. 'Als het gaat om RSS-gebruik is Google erin geslaagd om in korte tijd het marktleiderschap naar zich toe te trekken' wordt bijvoorbeeld: 'Google is er in geslaagd in korte tijd marktleider te worden in RSS-gebruik'.

Kortom: ook 'als het gaat om' is een symptoom van een kwaal die meer aantast dan alleen bepaalde voorzetsels - namelijk de angst duidelijk te zijn. Het slachtoffer: de zeggingskracht van de taal.

De Taaldokter verstond het echt: '… met de Kamerleden in bad gaan.’ De spreker bleek het over 'debat' te hebben.

Het NOS-journaal op tv repte van 'de beurs in New York waar Euronext onderdeel van uitmaakt', natuurlijk bedoelend: 'deel van uitmaakt', of 'onderdeel van is'. Komt vaak voor. Lijkt ongeneeslijk.

Het riep iets in herinnering: tegenwoordig staat er 'autodate', maar vroeger waren de parkeerplaatsen voor deelautootjes gemarkeerd met een bord 'autodelen', wat bij menigeen de associatie wekte met 'auto-onderdelen'.

Gehoord: lifestijl; onduidelijk of de spreker zichzelf halverwege het woord wilde corrigeren door toch te kiezen voor Nederlands, of dat hij bij zichzelf Polderhollands bespeurde en dat hypercorrigeerde door het Engelse 'style' meer als 'steil' uit te spreken. Leefstijl wordt in de polder immers vaak uitgesproken als 'leefstail'.

De Taaldokter belandde 'door omstandigheden' in de winkel in voornamelijk snoepgoed en drank van een vriendelijke man van buitenlandse komaf, om onopgehelderde redenen genaamd 'Energy Dictator', waar hij een handvol drop, winegums en colaflesjes uitzocht, hierin bijgestaan door de eigenaar. Die sprak, terwijl hij met een schep een plastic zakje vulde, wijzend op een andere categorie snoep: 'Deze zijn ook kankerlekker, meneer.'

Tijdens een 'futsal'-wedstrijd vond de commentator dat een bepaalde speler 'zijn stempel niet kon drukken deze finale'. Zonder op dus. Dat woordje is onder voetbalverslaggevers sowieso al de gebeten hond. Zie: we waren gebrand.

Een keukenverkoper in het onnavolgbare tv-programma van de onnavolgbare H. Mens:  'Als je ons vergelijkt met bekende A-merken dan begeven wij ons zo'n dertig procent gunstiger ten opzichte van vergelijkbare producten.' De taaldokter dacht eerst nog dat hij begreep wat de man bedoelde, maar dat wordt eigenlijk steeds minder duidelijk, hoewel hij zich, als je hem vergelijkt met andere taaldokters, procenten gunstiger begeeft ten opzichte van vergelijkbare teksten.

J. van Gelder had het over de 'vercommercialisering' van het voetbal.Schijnt te mogen van het groene boekje, maar waarom niet gewoon 'commercialisering'?

De Taaldokter hoorde een verder keurig sprekende man op 'ontbijt-TV' spreken over 'bierdiversiteit', en pas na enkele minuten tijdens welke de man dit woord bleef herhalen werd duidelijk dat hij 'biodiversiteit' bedoelde.

TV: PSV'er Salcido werd bekritiseerd door z'n trainer omdat hij zich 'nog altijd niet communicatief verstaanbaar kan maken in het Nederlands'. Ja, die rijke mogelijkheden van onze moedertaal! We kunnen ons er zelfs communicatief verstaanbaar mee maken, en doen dat ook de hele dag. Maar sommigen menen dat ze zich niet-communicatief verstaanbaar mogen maken, of zich wel-communicatief niet-verstaanbaar hoeven te maken, of kunnen volstaan met zich communicatief verstaanbaar te maken in een of andere oerwoudtaal. Dat zo'n aartsluie Zuidamerikaan daar zijn doorgesnoven cokeneus voor ophaalt hoeven we niet te pikken.Laat-ie eerst maar eens gezellig een potje verbaal komen kletsen terwijl we een bakkie doen.

'Het klopt dat deze meneer aangifte heeft gedaan', hoorde de Taaldokter een politieagent zeggen in een tv-programma, over een - zoals wij allen - onschuldige totdat het tegendeel is bewezen. Het vermoeden bestond dat de man niet geheel zuiver op de graat was, net als degene tegen wie hij aangifte deed. 'Deze meneer' klinkt nochtans denigrerend, waarmee de diender de suggestie wist te wekken dat de man eigenlijk natuurlijk ook een boefje was. Door een beleefdheidsvorm te gebruiken iemand eigenlijk beledigen dus. 'Mooie meneer is dat.' Een stijlvorm die je vaker hoort, en niet alleen bij de politie, sinds die de opdracht kreeg aan 'cliënten' te refereren met 'meneer' en 'mevrouw'. 'Mevrouw Palin kan zo veel zeggen...' 'Ik ken die meneer niet...' Justitie zal het over W. Holleeder nooit hebben als 'deze man' - H. is 'een meneer'. Maar wat is er mis met 'deze man' of 'deze vrouw'? Klinkt dat te gewoontjes?

Op de Amsterdamse stadszender AT5 hoorde de Taaldokter een presentator zeggen dat deze of gene 'nul op rekest' had gekregen. Terwijl de uitdrukking toch luidt: 'nul op het rekest krijgen'. De bij deze omroep altijd goed signaleerbare neiging tot taalverkorting is nu dus ook doorgedrongen tot een categorie die uit haar aard niet verkortbaar is zonder betekenisverandeing: de vaste uitdrukkingen. Binnenkort ook: 'Hij heeft lid op neus gekregen'? Mij benieuwen.

Voetbaltrainer M. Been over de relatieve successen van zijn NEC: 'We zijn natuurlijk heel erg euforistisch.'

J.P. Balkenende is niet alleen een erkend klinker- en überhaupt veelslikker ('autobielindustrie'), hij stuwt ook het gebruik van 'van' op tot ongekende hoogten; niet zozeer in het veelgesmade 'iets hebben van', maar vooral in het gebruik van de constructie 'zeggen van'. Nu hoorde de Taaldokter hem weer als een schooljongen formuleren: 'Ik wil gewoon zeggen van: Nederlandse spaarders zijn veilig.' ('Kwilgwoon zevvan: Nederspaardsers zveilg.')

'Professor Bomhoff' bij H. Mens op tv: 'Blastingbtalers'.

Op een van de onvolprezen commerciële zenders sprak iemand: 'Ik had nie verwacht dazze dur emosies zo op de loop zou laten gaan.'

Jaja. Die AH. Waar de Taaldokter zich vaak verheugt over het frisse caissièrebestand, waar een enkele keer ook een dame met schelle stem deel van uitmaakt, die regelmatig door de zaak ene 'meneer Vermeulen' roept, en die bij het bedienen van de kassa de gewichtige houding aanneemt van iemand die een oud model Remington bedient, met afgewend hoofd 'prettigedagverdeeeer' schallend - en eenmaal ook een oudere man in stofjas, die de Taaldokter vertrouwelijk apart nam en achter zijn hand mompelde: 'Lekkere sneeuw was dat net, buiten.' En, met veelbetekenende blik: 'Gisteren ook al. Op dat moment zag de Taaldokter dat uit 's mans stofjaszak een klein teddybeertje stak. Enfin: zo'n supermarkt heeft een streepje voor.

Maar nu heeft iemand op de toegangspoort tot de 'mandjeskassa' dit bordje opgehangen. Een merkwaardig bordje. Er moet over nagedacht zijn. Bijvoorbeeld over de keuze voor de constructie 'wanneer... betekent het dat...'. Mét het risico van die d/t-fout. waarom niet gewoon geschreven: 'Als het poortje gesloten is moet u bij de kassa beneden afrekenen'? Uw dus. En een punt. Met de 'counter medewerker' wordt de 'baliemedewerker' bedoeld - of, beter: de medewerker. Maar ook hier roept de constructie meer vragen op dan zij beantwoordt. De medewerker geeft het zelf aan: is deze daartoe in staat na een langdurige intensive opleiding? En waaruit bestaat dat aangeven: een slechts voor een selecte groep bonuskaarthouders begrijpelijk teken, samengesteld uit het op een bepaalde toonhoogte schrapen van de keel, terwijl met de rechterhand de linkervoet wordt omklemd, en een knipoog?

'Op u', juicht het kartonnen standaardje de taaldokter vanaf de bar toe.Volgt de imperatief 'Geniet...', waarna: 'Terecht.' Het is dus terecht dat we moeten genieten? Of wordt bedoeld: 'terecht dat u geniet'? De Taaldokter is niet bijster gesteld op dergelijke kwalificaties. Ze doen hem denken aan politici die het zelden nog over 'mensen', 'burgers' of 'volk' hebben, maar steevast reppen van 'de belastingbetalers' en 'alle hardwerkende mensen', soms zelfs 'eenvoudige, hardwerkende mensen.' Alsof dat een verdienste is, in plaats van een bitter lot.

Vervolgens vertelt de tekst vanalles dat je niet wilt weten ondanks de suggestie dat niet te doen: over de 'rijke historie', de liefde voor het brouwen, en 'aandacht' voor niet alleen gronsdstoffen, maar ook 'onze prachtige omgeving' (zou je dat terug proeven in dit 'eigenzinnige speciaalbier'?) - ja, zelfs voor elkaar! Da's mooi. Maar wat voor aandacht dan, en voor wie?

Dat doet er niet toe, inderdaad. Want weet de taaldokter wat het is? Je moet gewoon 'jezelf zijn'. 'Het mooiste wat je kunt zijn'. Zeggen 'de mensen van de Gulpener Bierbrouwerij'. Dat we weten dat er niets mechanisch gebeurt daar. Dat het echte mensen zijn. Net als u en ik. Gebracht met een aplomb alsof men het zelf heeft bedacht. Alsof je iets anders kunt zijn. Maar niet voor niets luidt het spreekwoord: al draagt een aap een gouden ring, hij is en blijft een lelijk ding. Die aap dus, niet die ring. Dat 'eigenzinnige speciaalbier' moet dus wel lekker zijn.

De Taaldokter wordt zo moe van dergelijk ronkend gereutel. Waar zijn toch de bedenkers gebleven van pakkende slogans als 'Bier zoals bier bedoeld is', 'Blij met bier uit blik' (het verhaal gaat dat de oude Heineken daar zelf achter zat), en vooral: 'Man, dit is uw bier'?

Het is drinkbaar, daar is alles mee gezegd. Terecht.

NOS-nieuwslezer Jeroen Overbeek over financiële onrust: 'De beurskoerzen lijken vertoningen te hebben van achtbanige omvang.' Het viel mee dat hij niet repte van 'boerskeurzen'. Vooral de constructie 'lijken vertoningen te hebben van' lijkt de Taaldokter potentieel hoogst productief in zekere kringen.

Openingszin als versiertruc: 'Met jou wil ik wel in therapie.'
Foeterend meisje: 'Mijn bikinlijn is kut.'
Vrouw die haar idealen heeft bijgesteld: 'Ik wacht op de prins op de witte pony.'

Dat de Taaldokter ook maar een mens is moge blijken uit zijn eigen verschrijving onlangs: 'assortissement'. Wel een mooi en poëtisch woord. Helaas betekende het nog niets.

De buurman van de Taaldokter deed het volgende verzoek. 'Niet alleen voorspellen, maar ook zinnig formuleren is moeilijk, zelfs voor de redactie van De Volkskrant. Wat vindt ú nou van de bewering in de bijlage? Kunt u dit misschien aan de digitale schandpaal nagelen?'

Bij dezen.

Wie denkt dat verkiezingscampagnes in Nederland te veel zijn gericht op personen en te weinig op ideeën (of, for that matter, Amerikaanse campagnes) begeve zich naar democratie Brazilië, waar de gemeenteraadsverkiezingen naderen. Nu moet je dat land sowieso horen, maar in deze periode is het kabaal werkelijk oorverdovend: trucks met oplegger en aanhanger die voornamelijk uit geluidsbox bestaan, jongens op tot minidiscoteekjes omgebouwde fietsen, kilometers claxonnerende auto's door - soms betaalde - aanhangers van kandidaten. Naast de prachtige naam van wethouder Tony Gel amuseerde de Taaldokter zich vooral met de met gulle hand uitgedeelde en rondgestrooide pamfletjes van kandidaat-burgemeesters en -wethouders. Hoe geblindeerder de auto, hoe groter de snor, hoe donkerder de brillenglazen, hoe populairder. Wel zo overzichtelijk.

Omroepvereniging VARA adverteert om publiek naar uitzendingen te lokken met de website bijwonen.vara.nl. Waarom niet gekozen voor bijzijn? 'Bijwonen' heeft iets onnodigs nadrukkelijk officieels, naar het gevoel van de Taaldokter. 'Ik ga een uitzending van de VARA bijwonen.' Rode vaandels, hanen en internationaal gezang.

Volgens de Nederlandse Taalunie gebruiken veel Vlaamse 'standaardtaalsprekers' veelvuldig gekend voor bekend: als bijvoeglijk naamwoord. 'Toch is er een niet te verwaarlozen groep taalgebruikers die het woord in die contexten afkeurt. Het is daarom vooralsnog niet duidelijk of gekend in die gevallen tot de standaardtaal in België gerekend kan worden.' Hoe dat ook zij, de Taaldokter hoort het ook steeds vaker bezigen door Nederlanders: de gekende voetballer, wiens talent gekend is.