Taal van de overheid

Prijzen brengen niet altijd het beste boven in mensen. D66-leider A. Pechtold kreeg in 2009 de 'Duidelijketaalprijs'. Gisteren wilde hij bij Pauw en Witteman niet meedoen met de ‘linkse samenwerking’. Waar koos hij wel voor? ‘Het radicale midden’.

De Taaldokter was er even stil van. Het radicale midden. Het uiterst extremistische centrum. De drastische neutraliteit. De vergaande nietszeggendheid ook. 

Naturlijk memoreerde hij ook weer de ‘duurzaamheidsagenda’. Man van agenda’s, Pechtold: altijd graag 'aan de slag met een toekomstagenda’.

En toen een der presentatoren hem wees op zijn stemverheffing, antwoordde Pechtold snel: ‘Nee. Gepassioneerdheid, gepassioneerdheid’. Met de bekende olijke blik weliswaar, maar toch... 

Hij wilde al afsluiten - met een merkwaardige combinatie van twee andere clichés ('gaan voor urgentie'): ‘De tijd van uitstel gaat ons opbreken. En die urgentie, daar ga ik voor.’ Maar toen bleek het volgende onderwerp Napoleon te zijn. En kon hij nog even kwijt dat 'een van zijn voorvaderen' tijdens de slag bij Waterloo nog tegen Napoleon had 'mogen' vechten.

Het radicale midden. De duurzaamheidsagenda. Gepassioneerdheid. Gaan voor urgentie. Mogen. Taalprijs. Uit het radicale midden van de Taaldokter begonnen oprispingen op te borrelen.

De laatste Taaltoezichtrubriek van de Taaldokter. Na ruim vijf  jaar is de meeste gekkigheid wel behandeld - al wordt er nog steeds noest gewrocht, op ministeries, in provinciehuizen en gemeentekantoren...  Een terugblik en een laatste pleidooi voor het inzetten van taalvaardigheid als selectie- en beoordelingscriterium.

Zie ook het archief.

Morrelen. Waar hoor je dat woord nog, behalve als het gaat over de hypotheekrenteaftrek? Nou ja, het komt ook wel voorbij in verband met andere politieke gevoeligheden – de AOW-leeftijd, de monarchie, ‘salarisgaranties’, de ‘betaalbaarheid van opvang’ en het ‘plafond voor bonussen’ - maar dat is het wel zo’n beetje. De Volkskrant online vandaag: ‘Geert Wilders stelde dat er wat hem betreft nieuwe verkiezingen komen, mocht het kabinet aan de hypotheekrenteaftrek morrelen.’

Morrelen. Prachtwoord. Je zíet een zootje recalcitrante peuters in een donkere gangkast rondscharrelen, met hun grijpgrage vingertjes de wanden betasten, alles bepotelend wat ze niet kennen, alle onbekende gevolgen blijmoedig negerend.

Morrelen. Met alle klungelende, knoeiende en prutsende connotaties die het woord aankleven. Een kop als ‘wetenschappers morrelen aan ons mens-zijn’ maakt duidelijk dat die negatieve connotatie definitief deel is geworden van de woordbetekenis. Er wordt niet meer aan stoelpoten gezaagd, er wordt gemorreld!

Morrelen. Onvervangbaar: je zult niet snel horen dat het kabinet ‘friemelt’ aan de hypotheekrenteaftrek, of dat Wilders ‘de stekker eruit trekt’ als er wordt ‘gefrunnikt’ aan de AOW-leeftijd.

Morrelen. Bestaat er treffender beeldspraak om de kwalijke gangen van je politieke tegenstanders te kenschetsen?

De titulatuur in overheidsland blijft je verbazen.

Na dat onsmakelijke 'trekkers' (bonkige, in VanGogh-tinten gevatte, eeuwig voortploeterende verschijningen), het enge 'probleemeigenaars' (wethouder Hekking-achtige crash-dummy's) en het - nog engere - 'probleemhouders' (lieden die ellende aantrekken als stront vliegen, en die zijn verworden tot levensgevaarlijke ongeleide projectielen, omdat iedereen de hoop dat het ooit goedkomt allang heeft opgegeven), las hij nu als aanhef van een standaardbrief aan een gezelschap projectleiders: 'Geachte resultaatverantwoordelijke'.  

- En wat is uw functie?
- Ik ben resultaatverantwoordelijke.

Resultaatverantwoordelijke. Je kunt nog beter trekker zijn.

Over 'targets', 'trekkers' en de 'dynamiek van het geheel' (HandHaving 5, 2011).

De manier waarop mensen zichzelf omschrijven in hun beknopte 'Twitterbiografietjes' is soms veelzeggend van nietszeggendheid. Een beetje het 'goede glas wijn' uit de contactadvertentie. Neem de tekst van de onlangs tot het PvdA-fractiebestuur toegetreden J. Monasch: 'Toekomstgerichte politiek, verschil maken en aanpakken. Kiezen voor hardwerkende en zorgzame burgers.'

'Toekomstgerichte politiek': nee, op het verleden gerichte politiek, daar zaten we op te wachten!
'Verschil maken': jaja: als je 'verschil maakt' ben je goed bezig. Net zoals 'anders' zonder uitzondering positief is. Zie ook hier.
'Aanpakken': welja: iets wat per definitie ongewis is vooral een concreet aura verlenen. Ronkende, verbale cosmetica. Suggestie van handen uit de mouwen, kolenschoppen, en dokwerken - veelal resulterend in een PvA (Plan van Afwachten) of PvodRz (Plan van op de Reet zitten). Zie ook hier. 
'Kiezen': niet 'twijfelen'! 'Kiezen' is goed, want weloverwogen en daadkrachtig. Verkeerde keuzes bestaan niet. - Maar wat betekent dat, 'kiezen voor burgers'?
'Hardwerkend': fluks de al vijftig jaar uitgestorven Gewone Man opgegraven, de Zwijgende Nederlander, die altijd al de lul was, met zijn pet en zijn buik en zijn korte achternaam - en die door politici van links en rechts om nauwelijks op te helderen redenen consequent wordt getooid met het ultieme epitaaf 'hardwerkend'.

Benieuwd of deze verbale visagist de PvdA weer opstoot in de vaart der volkeren.

Fijn, het ging weer eens over taal in de politiek. De ‘verbale ontsporingen’ tijdens de Algemene beschouwingen veroorzaakten nogal wat ophef – in de media dan. Jan met de Pet, Mien uit Appelscha, Henk en Ingrid – of hoe de Gewone Mannen en Vrouwen tegenwoordig ook heten mogen – zullen er niet wakker van hebben gelegen.

Wilders’ kwalificatie van Cohen als ‘bedrijfspoedel van Rutte 1’, zijn ‘Doe ’s normaal man’-een-tweetje met Rutte - wat kun je ervan zeggen? Opmerkelijk in de Nederlandse politiek, enigszins kolderiek, maar om nou te beweren dat onze democratie erdoor in gevaar komt... Politieke schijnbewegingen, vriendschappelijk gekissebis voor de vorm.

Politiek én media repten echter waarschuwend van ‘onparlementair taalgebruik’ en een reactie die ‘niet passend is bij de statuur van een minister-president’. Maar: zaten Achmed en Fatima erop te wachten dat ‘de spreker die woorden terugneemt’? Knikten zij instemmend bij het obligate ‘Zo gaan we niet met elkaar om’ van zowel oppositie als coalitiepartijen? Veerden zij verheugd op bij het platgetreden ‘Laten we het als-je-blieft hebben over de inhoud’? Welnee: een superieure reactie, díe was welkom geweest.

Een minstens even snedig weerwoord? Daar moeten de omstandigheden naar zijn: een treffende vergelijking die zich aandient, een onverbiddelijke grap die spontaan opkomt, een onontkoombare vraag.

Cohen had kunnen zeggen dat hij geen poedel was, maar een pitbull. Hij had op zijn beurt de spreker kunnen vergelijken met het Hollands kuifhoen of een geelkuifkaketoe met een beperkte woordenschat. Hij had blaffend naar de interruptiemicrofoon kunnen hollen. Hij had ook zijn pootje kunnen optillen tegen het spreekgestoelte. Dat was allemaal ongeveer even leuk geweest als Jolande Sap die voordoet hoe je een stekker uit het contact trekt.

En Rutte? Die stond al met 1-0 achter doordat hij zelf in eerste instantie de aandacht vestigde op onze relatie met handelspartner Turkije, door zich ongevraagd te distantiëren van de ‘vergelijking van de Turkse premier met een aap’ (nog afgezien van de vraag of de uitspraak ‘Daar komt de islamitische aap uit de mouw. En hij heet Erdogan’ volgens de wetten der logica inderdaad hetzelfde betekent als ‘Erdogan is een aap’). Toen hij meende te moeten roepen: ‘Doe zellef lekker normaal man!’, was de boot helemaal aan.

Blijkbaar zijn Cohen noch Rutte uit het juiste hout gesneden voor een rake verbale repliek: de een stamelend, de ander struikelend over zijn eigen schijnbaar terloopse manier van politiek bedrijven. En de inhoud? Ha, de inhoud: blijkbaar beseft de meerderheid van de Nederlandse politici nog steeds niet dat politiek nooit heeft gedraaid om de inhoud - maar dat de vorm wél verandert. In weerwil van zijn spruitjeslexicon sluit Wilders’ wijze van spreken naadloos aan bij de tijd. Hij weet dat je argumenten wel ijzersterk moeten zijn, wil je het redden zonder volkstaal, humor en in elk geval de schijn van authenticiteit. Dat moet je kunnen. Daar is talent voor nodig. En met een beetje geluk sijpelt er dan ook nog wel eens een argumentje door. Je kunt Wilders veel ontzeggen, maar niet dat talent.

Kortom: na twee dagen Algemene beschouwingen is de belangrijkste conclusie dat ons land nog geen politicus kent die Wilders verbaal aankan. Men vlucht in contraproductieve reflexen: de minister-president door zijn studentikoze ge-jij-bak, de oppositie door haar ongeloofwaardige verontwaardiging over de bejegening van een premier die zij zelf bestrijdt - waarmee het begrip hypocrisie een geheel nieuwe dimensie krijgt. Maar ook coalitiepartner CDA, door het gratuite gehamer op die ‘inhoud’. Dat is, vanwege de framing van redelijkheid (wie is er tegen ‘inhoud’?), op termijn misschien nog wel gevaarlijker voor die democratie dan het eendimensionale vocabulaire van Wilders.

Soms maken woorden alles erger. Soms volstaat een blik. Het zwijgen van de VVD lijkt nog de meest effectieve strategie. Cohen en Rutte hadden zich ook kunnen beperken tot een minzaam, nauwelijks merkbaar optrekken der wenkbrauwen - en overgaan tot de orde van de dag. Zolang zij zich dat niet realiseren, blijft eenoog koning in het land der blinden, zullen de ‘verbale ontsporingen’ ‘de mensen in de wijken’ worst zijn - en hoeft het geen verbazing te wekken als de volgende editie van Van Dale het lemma ‘bedrijfspoedel’ bevat.

Plan van Aanpak. Met twee hoofdletters. Veelal 'PvA' genoemd. De Taaldokter moet de term voor het eerst hebben gehoord rond 1995, toen hij een korte carriere als ambtenaar begon. Vanaf het begin stond de term hem tegen, wat ermee te maken had dat deze voornamelijk werd gebezigd door - nou ja, Plannenmakers: om een of andere reden veelal vrouwen van communicatieafdelingen en mannen in clowneske streepjespakken, waaronder zij, merkwaardig genoeg, vaak bruine instappers droegen (Taaldokters vraag 'Ga je jagen?' werd meestal met een niet-begrijpend schouderophalen beantwoord), in elk geval niet het 'type aanpakker' bij uitstek.

Toen de pers eerder dit jaar meldde dat minister E. Schippers met een ‘Plan van Aanpak’ zou komen om de bereidheid om orgaandonor te worden te vergroten, vroeg de Taaldokter zich eens te meer af wat zo een plan nu anders maakte dan een’gewoon’ plan. Waarom was de term zo volkomen ingeburgerd geraakt, vooral in overheidsland? En waarom namen de media deze over? 

Wie ervoor verantwoordelijk is, en sinds wanneer, dat valt niet te achterhalen, maar wel staat vast dat ambtenaren en politici er iets wat per definitie enigszins ongewis is een wat concreter aura mee trachten te verlenen. Een plan, hoe goed en uitgewerkt ook, is immers niet meer dan een voornemen. Ook als het minutieus verantwoordelijkheden, begroting en planning beschrijft. Dat ‘aanpak’ is louter cosmetisch: niet meer dan een suggestie van handen uit de mouwen, kolenschoppen, doorzetten en dokwerken. Maar een 'plan van aanpak' blijft gewoon een plan - dat kan mislukken.

Het is jammer dat de pers meegaat in die kolenschoppen-framing, door die ronkende terminologie over te nemen. Ook omdat het niet zelden blijkt te gaan om een PvodRz (Plan van op de Reet zitten) of een PvAthPzootnhemoh (Plan van Afwachten tot het Probleem zichzelf oplost of tot niemand het er meer over heeft).

In een mailtje na de verkiezingen voor de Provinciale Staten liet D66 Noord-Holland weten blij te zijn dat de partij 'weer deel uit maakt' van het bestuur in de provincie.

Volgens dit bericht waren de belangrijke punten in het coalitieakkoord 'dat er stappen gezet gaan worden tot een beter en innovatief systeem voor openbaar vervoer', 'dat de financiering anders aangepakt wordt' en dat 'de inzet voor natuur en duurzaamheid hoog blijft'. Dit akkoord zag men dan ook 'als een start van een verstandig en stabiel bestuur, dat duurzaam investeert in een beter woon-, werk- en leefklimaat'.

De Taaldokter draagt die partij een warm hart toe, maar makkelijk wordt dat hem niet gemaakt. 'Stappen' die 'gezet gaan worden' - het doet altijd denken aan lieden die 'aan de rand van de afgrond stonden' maar 'sindsdien een flinke stap voorwaarts hebben gezet'; de stappen gaan hier natuurlijk naar het onvermijdelijke 'innovatieve systeem. 'Financiering' die 'anders' wordt 'aangepakt'. De financiering van wat? En hoe anders - net zo als dat 'anders' in die 'innovatieve' leus 'D66 Anders Ja' - suggererend dat 'anders' per definitie 'beter' betekent, zonder enige specificatie? En wat te denken van die 'inzet' die 'hoog blijft' - 'We kunnen uw neus opereren maar het blijft een gok'? En dat er tot slot weer 'duurzaam' wordt 'geïnvesteerd', komt velen blijkbaar nog steeds aannemelijk en lovenswaardig voor, maar is van een onuitstaanbare vrijblijvendheid.

Juist van deze partij had de Taaldokter gehoopt dat ze minder woorden zou gebruiken om in het geheel niets te zeggen.

De Taaldokter over de vraag of ambtenarentaal een noodzakelijk kwaad is, in Handhaving van VROM.

De Taaldokter nogmaals over misse 'missies', nu in Handhaving van VROM.

Leefbaarheid. Toen de Taaldokter het woord voor de eerste keer hoorde – het zal zo’n vijftien jaar geleden geweest zijn – vond het hij bijna net zo’n vaag begrip als ‘duurzaamheid’. En dat is er eigenlijk niet beter op geworden.

Volgens de driejaarlijkse leefbaarheidsbarometer van het ministerie van Binnenlandse Zaken staat ‘de leefbaarheid van wijken en buurten’ ‘hoog op de beleidsagenda’. Leefbaarheid zou ‘aangeven’ hoe bewoners hun leefomgeving ervaren: ‘Leefbaarheid gaat over hoe mensen de samenstelling van de bevolking in hun buurt waarderen, over hoe veilig men de buurt vindt, over hoeveel overlast en hinder men ervaart, over de kwaliteit van de woningvoorraad, over voorzieningen in de buurt en over de kwaliteit van de publieke ruimte’.

Definities met ‘gaat over’ zijn nooit de meest nauwkeurige. Boeken of films ‘gaan’ in meerdere of mindere mate ‘ergens over’, muziek al minder, maar iets als ‘leefbaarheid’?
- Waar gaat de leefbaarheid bij jullie over?
- Nou, vorige week ging de leefbaarheid nog over de veiligheid, maar deze week over de voorzieningen.
Onzin, natuurlijk. Leefbaarheid is iets. Of niet, natuurlijk.

Volgens de definitie van het Ministerie ‘gaat’ leefbaarheid’ eigenlijk overal ‘over’. Over de buurt, eigenlijk. Of over de wijk natuurlijk. Vraag mensen hoe tevreden ze zijn met hun omgeving en je krijgt dezelfde antwoorden als wanneer je vraagt naar ‘leefbaarheid’. Het suggestieve van vragen naar leefbaarheid is dat het ook de mogelijkheid van het tegenovergestelde impliceert: ‘onleefbaarheid’. Daar zit een zekere tijdgebonden overdrijving achter. Mensen zijn nogal snel geneigd 'situaties’ ‘onleefbaar’ te noemen als op een hoek drie jongens rond een brommer staan.

Maar het raarste van het woord is wel dat het die ‘buurten’ en ‘wijken’ tot net zulke objecten degradeert als ‘eetbaar’ doet met ‘appel’.

Leefbaarheid. Eigenlijk gaat het nergens over.

In navolging van het bedrijfsleven formuleren overheden ‘missies’. In plechtige mission statements worden hogere doelstellingen en motto’s vastgelegd. Vaak in combinatie met een ‘visie’, ‘strategie’, ‘kernwaarden’ en ‘ambitieniveaus’.

Het staat sjiek op websites en in jaarverslagen, maar moet vooral de betrokkenheid vergroten – van zowel medewerkers als ‘klanten’. Het woord roept wat ongelukkige associaties op: met de kerkelijke zending - de oorspronkelijke betekenis - maar ook met militaire operaties: heel concrete missies. De meeste overheidsmissies zijn echter vooral vaag: ‘iets waar we hard aan zullen trekken om het te worden, iets dat ons dient als een soort kompas’, aldus de gemeente Heemskerk. Het lijkt een doel, maar dan van het soort dat niet echt hoeft te worden bereikt.

Die ‘missies’ van overheden zijn zonder uitzondering clichés, ze klinken nogal opschepperig, ze zijn uiterst vaag, volkomen gratuit en vaak veel te lang. Daarmee schieten ze hun doel voorbij. Overheden die ze desondanks blijven presenteren kunnen daarom niet genoeg worden gewantrouwd.

Ronkende clichés
Veel van die missies trappen in ronkende taal open deuren in en presenteren uitgekauwde gemeenplaatsen met veel aplomb.
‘De Gemeente Bussum is een gemeente met een aantoonbare maatschappelijke werking die een hoogwaardige kwaliteit van dienstverlening levert’.
Schijndel: ‘Samen met onze partners werken wij aan een prettige woon-, werk- en leefomgeving.’
‘Doetinchem wil vraaggericht werken. Ook wil de gemeente stuurbaar zijn.’
Gouda: ‘Samen gaan we voor resultaat in onze stad!’
‘Scherpenzeel is een mooi dorp met een gemeentelijke organisatie, die dichtbij en toegankelijk is.’
‘Samen klantgericht succesvol ondernemen’ (Gorinchem).

Stellige opschepperij
De schrijvers worden niet gehinderd door valse bescheidenheid over de eigen kwaliteiten.
‘De gemeente Steenwijkerland is een ambitieuze organisatie die meedenkt, transparant werkt, betrouwbaar en flexibel is en waar wij trots op zijn’.
‘De gemeente Zwolle is een professionele, betrouwbare en ambitieuze overheid.’
Culemborg: ‘Wij werken deskundig en met verantwoordelijkheidsgevoel voor bestuur en samenleving.’
En de Rijksoverheid werkt ‘met hart voor de publieke zaak, integer en met kennis van zaken’.

Die stelligheid is merkwaardig. Het zou getuigen van een aangename realiteitszin om te schrijven dat je dit alles graag wilt – en laat anderen dan maar laten bepalen of dat lukt.

Ambtelijke vaagheid
Tegelijkertijd zijn veel missies uiterst raadselachtig, of ze nu formeel of populair zijn geformuleerd: ‘De gemeente Wierden is een zelfstandige overheidsorganisatie’ die ‘een hoogwaardig pakket diensten en producten levert’, ‘binnen de gestelde wettelijke en politieke kaders.’ Sommige missies zijn zo op zichzelf gericht dat het lijkt of ze uit een identiteitscrisis voortkomen: ‘De gemeente Schijndel is een lerende organisatie’, en die ‘daagt je uit om jezelf als lerende medewerker op te stellen.’

Vrijblijvende onzin
Ook als de nadruk - slimmer natuurlijk - op de burgers wordt gelegd, blijft het vaak bij vrijblijvende wensbeelden: ‘De dynamische stad en het te koesteren landelijk gebied versterken elkaar en bieden inwoners de benodigde voorzieningen’ (Zevenaar). ‘In Amsterdam is het nu en in de toekomst goed wonen en werken’. Rotterdam ‘werkt aan een stad die durft!’ en wil ‘resultaat boeken met alles wat we ondernemen.’ Maar wat is een stad die durft? En wát durft die dan precies? En wie wil er eigenlijk geen resultaat boeken?

Lange lappen
Een effectieve missie is een aansprekende oneliner die ook nog inhoud heeft. Voor overheden, met hun vele taken en rollen, is dat eigenlijk onmogelijk. Wie tien collega’s vraagt in twintig woorden hun core business te formuleren, krijgt geen twee dezelfde beschrijvingen.

Zo heeft Gorinchem maar liefst 800 woorden nodig. Dat komt ook omdat zij alledaagse begrippen meent te moeten definiëren: ‘”samen” geeft aan dat de organisatie (of de onderdelen daarvan) niet op zichzelf staat, noch wil staan, maar samen met anderen wil opereren ten gunste van de stad.’ Vermoedt de gemeente dat lezers het woord ‘samen’ niet kennen? En Amsterdam gebruikt zo’n 160 woorden om uiteindelijk uit te komen bij: ‘We willen dat Amsterdam dynamisch Amsterdam blijft.’ Maar wat dát nu precies betekent...?

Kortom: zulke ‘missies’ wekken eerder irritatie op dan betrokkenheid. We willen allemaal een goede kwaliteit van leven. Maar dat is zó vanzelfsprekend dat je het niet hoeft op te schrijven. Een bakker schrijft ook niet dat hij ‘samen met zijn partners op transparante wijze een betrouwbaar pakket graanproducten wil bieden’.

Noem doelen dus gewoon doelen, zorgt dat je die haalt en spreek duidelijke taal. Dan hoef je geen tijd te besteden aan missies en doe je jezelf niet tekort met gekunstelde formuleringen zonder enig onderscheidend vermogen.

Heden Halbe: de toekomstig directeur van het Concertgebouworkest en huidig staatssecretaris van cultuur H. Zijlstra omschrijft zichzelf vandaag in de NRC als een zelfbevlekkende misionaris. Hij hanteert daarbij een dubbelzinnige woordkeus die een degelijk katholieke achtergrond doet vermoeden. Zo verkondigt hij dat zijn baan 'zelfbevlekking' is. Heerlijk natuurlijk, maar, zo stelt hij, dat is alleen vol te houden met een - ach, dat al door zovelen zo vaak misbruikte woord - 'missie'; vanzelfsprekend zonder nadere toelichting. Verder vindt hij het 'leuk' om 'aan de knoppen te zitten - en dan die 'voldoening' na het 'beklimmen' van die 'berg'. Hmm...

Minister U. Rosenthal liet in Buitenhof weten van alles te hebben gezegd en 'aangegeven' richting Israel, 'ook over de relatie naar Syrië'. 

Het Syndroom van Richting en de Naar... toe-Neiging in één zin. Niet 'tegen' iemand iets zeggen, niet eens 'naar', maar 'richting'. En er is geen relatie 'tussen' twee landen, maar ze hebben een relatie 'naar elkaar'. Althans, dat leek het stukje signaal dat Rosenthal afgaf richting de interviewer, wat betreft zijn verhouding naar Israel toe.

Na de schietpartij in Alphen - een gebeurtenis van de categorie waaraan men zich altijd verplicht voelt tot vervelens toe iets toe te voegen als 'de afschuwelijke tragedie', 'de dramatische gebeurtenissen' of kortweg 'het drama' - sprak premier M. Rutte: 'Nederland kijkt niet weg.' Klonk goed: geen oogkleppen, heldere blik.

Toch riep het vragen op. Hoe deed je dat eigenlijk, 'wegkijken'? En waarom had Nederland in vredesnaam zullen 'wegkijken'? En zou 'wegkijken' niet knap lastig zijn geweest, gezien de overvloedige media-aandacht - zo je het al had gewild? Dat 'niet wegkijken', dat was een verdienste, zo moest uit de woorden van Rutte blijken.

Goed, nabestaanden en overlevenden leken niet afkerig van alle 'niet-wegkijkende' landgenoten - maar het had onmiskenbaar iets voyeuristisch. En het is tamelijk gratuit, de bevolking ermee complimenteren dat zij iets niet heeft gedaan wat ook in het geheel niet voor de hand lag. Of had de 'premier van alle Nederlanders' soms massaal 'wegkijkende' burgers verwacht? De volgende keer misschien toch maar een betrouwbaar cliché uit de la 'meeleven' trekken.

De Taaldokter vandaag in Het Parool over sancties op slechte overheidstaal:

Er was overigens een merkwaardig bord te zien, dat de officiële overdracht van het project 'Begrijpelijke formulieren' van het ministerie van Binnenlandse Zaken aan de Nederlandse Taalunie markeerde, tijdens dat symposium in de Amsterdamse Beurs van Berlage op 13 april. Meteen suggereren dat je een 'stimulerende rol' speelt omdat je je 'inzet' voor iets, alla - maar dat 'het' is wel erg gek. Het rol? Of wordt met dat 'het' iets niet genoemds, maar wel hoogst belangrijks bedoeld? Die J.P.H. Donner toch.

M. Thieme (Partij voor de Dieren) tegen H. Bleker (CDA): 'U spreekt met twee gezichten.' Nu heeft de man enkele gelaatsplooien, maar de Taaldokter vermoedt toch dat Thieme bedoelde: 'U spreekt met twee monden'. Bleekgezicht spreekt met gespleten tong, als het ware.

De Taaldokter wijst er ambtenaren en andere beleidsschrijvers tijdens trainingen vaak op: je kunt als bijlage geen 'onderzoek' meesturen. Pietluttig?

Het is hetzelfde principe als bij de stomerijbaas die naar aanleiding van een klacht schreef: 'Ik heb de colberts bekeken maar kan geen klacht ontdekken.' En nu kwam er een mailtje binnen van waterleverancier Waternet: 'U heeft via Mijn Waternet een verhuizing doorgegeven. Wij hebben uw verhuizing ontvangen.'

Onderzoeken meesturen, klachten ontdekken en verhuizingen ontvangen? Het moet natuurlijk zijn: een onderzoeksrapport of -verslag, een reden of oorzaak van een klacht, en een aangifte van verhuizing (of gewoon een verhuisbericht). Een kwestie van een klein beetje nauwkeurigheid, logica - en wat aandacht voor de lezer.

De Taaldokter krijgt wekelijks een krantje in de bus van het Amsterdamse stadsdeel Oost, dat huis-aan-huis wordt verspreid. Het staat bol van de bekende, onnodig borstklopperige overheidsretoriek, die - en daar gaat het om - vaak vervat is in buitengewoon hermetische taal. En dat is raar, want wie aan zelfpromotie doet (niet onnodig, want die stadsdelen lijken spoedig te verdwijnen) wil begrepen worden. Of niet?

De eerste kolommen van dit periodiek reppen van stadsdeelvertegenwoordigers die in de buurt gaan kijken. Dit noemt het stadsdeel 'expedities', en het gebeurt natuurlijk samen met 'professionals' (spreek uit: 'pfessials'). Vanzelfsprekend creëert dit 'samen optrekken' 'meerwaarde' om een 'kloof' te dichten' en 'de 'eigen kracht van mensen in te zetten', zodat zij kunnen 'deelnemen aan de samenleving'.

De esoterische, ouderwets paternalistische en tegelijk volslagen fantiesieloze terminologie maakt bijna dat je het niet meer wilt, 'deelnemen aan de samenleving'. Een geval van OverheidsOnzinGenerator.

Op 28 januari 2011 opent de voorzitter van het Amsterdamse stadsdeel Oost, F. Elatik, een serie debatten en een ‘expertmeeting’ onder de titel ‘Verbinden in Oost'. Doel: ‘polarisatie en vervreemding tegengaan’. Je houdt je hart vast, want natuurlijk gaan ‘bewoners, bestuurders, professionals en vertegenwoordigers uit het maatschappelijk veld’ ‘met elkaar in gesprek over thema's’ – maar dat is niets nieuws.

Wat volgt is echter een aperte onjuistheid – en dat is minder gebruikelijk. Onder de kop ‘Verscherpte tegenstellingen in de samenleving’ schrijft het stadsdeel op zijn website:

‘Het huidige politieke klimaat, is volgens sommigen de oorzaak van de verscherpte verhoudingen tussen groepen in de samenleving. Het recht om kritiek te hebben op een godsdienst wordt gezien als vrijheid van meningsuiting. Anderen wijzen naar de opkomst van de islam en zien dit als een bedreiging voor de westerse normen en waarden. Daarnaast merken vertegenwoordigers van maatschappelijk organisaties op dat enkele jongeren zich afkeren van de samenleving omdat zij zich in hun identiteit aangetast voelen. Maar sommige jongeren zijn zelf ook niet verdraagzaam tegenover andere bevolkingsgroepen of tegen mensen met een andere seksuele geaardheid. Deze ontwikkelingen voeden het toenemende gevoel van onveiligheid en intolerantie in de buurten.’

Één blik op de meest recente cijfers van het gemeentelijke bureau Onderzoek en Statistiek leert dat dit onzin is: over het algemeen zijn zowel de objectieve als de subjectieve veiligheid in het stadsdeel toegenomen. Naar de reden van deze hijgerige onrustzaaierij kun je dan ook slechts gissen. Je zou zeggen dat de overheid er juist belang bij heeft te verkondigen dat het goed gaat met de veiligheidsbeleving, zodra daar ook maar de geringste aanleiding toe bestaat.

Maar er is meer. Want wat bedoelt het stadsdeel nu eigenlijk met dat onhandige zinnetje: ‘Het recht om kritiek te hebben op een godsdienst wordt gezien als vrijheid van meningsuiting’? Door die passieve constructie blijkt niet wie dat vindt. ‘Men’? ‘Alle stadsdeelbewoners’? ‘Een enkele zonderling’? ‘Het volledige ambtelijke apparaat’? Het lijkt zelfs of het stadsdeel daar tegen is - en of die opvatting bijdraagt aan het groeiende onveiligheidsgevoel. Dat er dus niet is.

Om die onduidelijkheid te voorkomen had het stadsdeel natuurlijk beter kunnen schrijven: ‘Hoewel het goed gaat met de veiligheid, zijn er nog steeds mensen die zich op straat asociaal gedragen met als excuus dat anderen hun religie bekritiseren. Daar willen we vanaf, want zulke kritiek valt onder de vrijheid van meningsuiting. Wie daar niet tegen kan moet zich gedragen en met argumenten komen.’ Is het domheid, of is dit wijselijk niet gebeurd en liggen de belangen van het stadsdeel elders?

De NRC citeerde PVV-ster F. Agema in het t-programma 24 uur met...: 'Ik vind tolerantie zo'n hol begrip. Je tolereert iemand totdat hij over de schreef gaat en dan tolereer je hem niet meer. Ik vind dat het iets voorwaardelijks inhoudt. Ik vind het begrip niet mooi en ook niet iets om trots op te zijn.'

Prachtige illustratie van de tendens om autoriteiten in twijfel te trekken: van artsen tot agenten, juristen en politici - tot woorden. Tolerantie. Wat betekent zo'n woord nog helemaal? De online Van Dale zegt: 'de verdraagzaamheid tegenover andersdenkenden' - de mate dus waarin je andersdenkenden verdraagt. 'Tolerantie' betekent dus iets wat per definitie voorwaardelijk en dus rekbaar is (maar goed, dat is maar de Van Dale).

En daar houdt Agema blijkbaar niet van. Zij zegt het woord 'hol' te vinden omdat het iets rekbaars betekent - niet omdat het begrip rekbaar is (en inderdaad te pas en te onpas wordt gebruikt, zonder vermelding van wat je dan zou moeten tolereren). Dat is net zoiets als het woord 'poep' vies vinden omdat je niet van poep houdt. Of het woord vrijheid, omdat het 'iets voorwaardelijks inhoudt': je leeft in vrijheid totdat je niet meer in vrijheid leeft.

Niet mooi en ook niet iets om trots op te zijn. Weg met de rekkelijken en hun tsunami van voorwaardelijke woorden, waarmee de grachtengordelelite dit mooie land om zeep helpt!

Het viel te vrezen dat het, na het tijdperk Balkenende, een stuk rustiger en minder vermakelijk zou worden om te letten op de taal van de minister-president. Langzamerhand beginnen gelukkig toch interessante contouren zichtbaar te worden van wat elders al 'Ruttiaans' is genoemd: het taalgebruik van premier M. Rutte.

Natuurlijk wordt er flink en voorspelbaar in de bus geblazen over het vele Engels waarmee hij zijn teksten onnodig zou doorspekken. Interessanter is zijn retoriek, die hij schaamteloos ontleent aan Grote Voorbeelden.

Zo sprak hij vorige week in het tv-programma Buitenhof: 'Er is niets mis met Nederland wat we niet kunnen repareren met wat goed is in Nederland' - een letterlijke, zij het wat ongemakkelijke (je ziet toch de bilnaad voor je van de loodgieter die klem zit in je keukenkastje) vertaling van de woorden van B. Clinton in diens inaugurele rede: 'There is nothing wrong with America that cannot be cured by what is right with America' (die op zijn beurt de woorden parafraseerde van zijn voorganger D. Eisenhower: 'There is nothing wrong with America that the faith, love of freedom, intelligence and energy of her citizens cannot cure').

Rutte vergaloppeert zich af en toe ook (nog): in een nauwelijks hoorbaar tussenzinnetje beweerde hij: 'We hebben een ongelooflijk sterk land waar we veel meer uit kunnen halen dan erin zit.’

Denk daar maar eens over na. Wordt ongetwijfeld vervolgd.

In overheidscommunicatie heerst een schrikbarende - al dan niet moedwillig gesuggereerde - onbekendheid met het verschil tussen plannen en resultaten. Het simpele feit dat er plannen zijn of wordt overlegd, wordt regelmatig gepresenteerd als een knap resultaat. 'In gesprek zijn gegaan', een 'opgesteld plan van aanpak’, een 'uitgevoerde inventarisatie', 'uitgesproken ambities' - het lijken in overheidsland belangwekkende resultaten.

Op de gemiddelde gemeentelijke website staat in het ergste geval met veel aplomb dat ‘visies’ of ‘missies’ zijn 'vastgesteld', in het beste geval valt er te lezen over doelen (die ‘ambities’ heten), plannen en processen. In een als het heelal zelf uitdijende hoeveelheid 'onderliggende' en 'vervolgdocumenten' worden deze beschreven, uitgewerkt, gecontroleerd en herzien. Dit heet de 'planning- en controlcyclus'.

Het schrijnendste voorbeeld van deze aanpak die zo effectief de aandacht afleidt van waar het werkelijk om gaat, vormt de constructie ‘met alle partijen om de tafel gaan’ - en alle varianten daarop: ‘samen’, ‘met z’n allen’, ‘met alle actoren / betrokkenen / spelers’, ‘aan / rond de tafel’, ‘schuiven / 'gaan zitten’ - ook in diverse contaminaties, zoals 'om de tafel in gesprek gaan'. De wethouder: 'Ik ben heel blij dat de gemeente nu om de tafel is geschoven met de branchevereniging / ouders van de raddraaiers / partners uit het veld.'

De daadwerkelijke resultaten zijn veelal in twee zinnen samen te vatten. O, wat zou het een verademing zijn als de overheid zich daar eens toe zou durven beperken. Maar nee: iemand heeft ooit bedacht dat dat te magertjes oogt, en die opvatting is helaas gemeengoed geworden.

En dat het publiek, murwgebeukt door het bombardement van loze termen, niet reageert - een handvol beroepsquerulanten daargelaten - vormt de legitimatie om op dezelfde voet door te gaan.

Zie ook: Transparantie als toverwoord

Een parlementariër van de Partij voor de Vrijheid over de wens van die partij om een 'preventieve aanval' op Iran uit te voeren: 'We zullen een oorlogshandeling moeten verrichten om dit regime tot staan te brengen.'

Die heeft zich snel het Haagse jargon eigengemaakt, is toch wel de belangwekkendste overweging als je dat hoort. Een oorlogshandeling. De Taaldokter wijdt er maar eens een schrijfhandeling aan.

Niet meerdere handelingen, nee, een oorlogshandeling. Wat dat dan is? Een 'krijgsverrichting'? 'Schieten'? 'Een bom gooien'? Het is onduidelijk. Gezien het overleg waarmee de PVV gewoonlijk haar woorden kiest kun je je ook afvragen waarom deze 'oorlogs-framing' is gekozen; was het - even vage, maar 'vriendelijker' - 'defensiehandeling' te slapjes? Dat is des te raadselachtiger omdat dat 'oorlog' een sterke negatieve connotatie heeft, terwijl bijvoorbeeld gewoon 'aanvallen' hetzelfde betekent en een wat positievere uitstraling heeft - pro-actiever, zeg maar.

De PVV uit tegen Iran: 'Aanvalluuuuh!'

Prachtige ambtenaar in het tv-programma Aanbouw van de hoofdstedelijke zender AT5 over de nieuwe 'Westrandweg', die wordt aangelegd in het Amsterdamse westelijk havengebied. Een man die aan zijn jargon vastgeklonken zit als een heipaal in de drassige bodem.

Deze 'omgevingsmanager' van Rijkswaterstaat (wat wil je ook met zo'n functienaam) zegt 'een oplossing te willen bieden' voor de files door een tweede Coentunnel 'aan te bieden', en 'een extra impuls voor de regionale economie' te geven, 'zodat we de noordelijke Randstad beter bereikbaar maken'. Er loopt ook een andere weg, en 'die functie moest behouden blijven ter ontsluiting van het gebied', maar nu worden er 'extra vierkante meters gegenereerd' waar 'Amsterdam winst uit kan halen', en als 'compenserende maatregel' 'zul je zien dat we extra moeraszones aanbieden'. 'Natte natuur', noemt een andere ambtenaar dat even later.

De overheid 'biedt' oplossingen, tunnels en moerasgebieden 'aan'. Aanbieden: fijn, klantgericht woord, moet de 'omgevingsmanager' hebben gedacht. Het tegendeel is natuurlijk waar: de overheid doet gewoon haar werk, maar doet het voorkomen alsof het meer is dan dat én redeneert vanuit zichzelf in plaats van de 'klant' door de producten te verkopen als 'aanbiedingen'.

Snelheidsovertreders op de nieuwe weg wordt een vorstelijke boete aangeboden.

Politici en ambtenaren schermen graag met de term 'draagvlak'. Zo is er vaak 'zorg of voor de maatregelen voldoende breed draagvlak bestaat', en anders 'dient stevig draagvlak onder de bevolking te worden gecreëerd'. Draagvlak. Vervelend woord, voortgekomen uit de consensuscultuur waarin het iedereen naar de zin moet worden gemaakt (terwijl de essentie van democratie nu juist is dat dat niet altijd kan, maar dat je je daarbij neerlegt).

De suggestie van dat 'draagvlak creëren' is al erg genoeg: 'We zijn het er in Nederland over eens dat...' De tirannie van Meerderheid en Middelmaat, verkocht onder het mom van 'democratie'. Soms kun je maar beter geen draagvlak hebben.

De praktijk is nog erger: 'draagvlak creëren' betekent meestal niets anders dan: 'met zo veel mogelijk folders en websites mensen wijsmaken dat ze geen revolutie hoeven te ontketenen als onze plannen doorgaan'. Zijn die folders verspreid, de websites gebouwd en drie inspraakavonden met notoire klagers belegd, dan heet het in het evaluatieverslag dat 'draagvlak in het veld is bewerkstelligd', wat inhoudt dat het proces door minder bezwaarschriften en insprekers is tegengewerkt dan aanvankelijk werd gevreesd.

Publieke top-tiens, canons, polls en verkiezingen - over zo ongeveer alles - mogen zich verheugen in toenemende populariteit. Zo bieden diverse taalverkiezingen de gelegenheid te stemmen op populaire of juist ‘verboden’ woorden en uitdrukkingen. Een bezigheid die, in bescheiden kring, veel belangstelling geniet. Helaas, want zo weinig waarde als de uitslagen hebben, zo breed worden zij vaak uitgemeten – hapklare lijstjes doen het nu eenmaal goed.

In 2006 stemden lezers van Het Parool voor ‘het mooiste Amsterdamse woord’ (achenebbisj), jaarlijks maken Onze Taal en Van Dale het ‘Woord van het jaar’ bekend (2009: ontvrienden), en elke maand reikt de Stichting Nederlands de ‘sof- en de lofprijs’ uit (om het Nederlands te bevorderen en het ‘oprukkende Engels’ tegen te gaan). Op internet is nu al ‘Ik heb zoiets van’ gekozen tot ‘vaagtaal 2010’ (www.vaagtaal.nl), en tot 1 december kunt u nog stemmen op uw ‘grootste taalergernis van 2010’ (www.irritantstewoord.nl).

Dergelijke ergernis-verkiezingen zijn vooral reclame voor de initiatiefnemers en een legitimatie van de ergeraars. Dat mag. Ergerlijker lijkt dat de uitslagen totaal niet representatief zijn (wat toch de bedoeling, of op zijn minst de suggestie is): slechts een klein deel van de taalgebruikers doet mee, en dan nog alleen de taalergeraars. Dat resulteert in tamelijk willekeurige lijstjes met enerzijds evergreens zoals een stukje, ik heb zoiets van, met alle respect en hun hebben, en anderzijds individuele ergernissen over de taal van de buurman of collega die het heeft over het nieuwe werken, mensenmens, of 2.0.

Kortom: gratuit divertissement voor de mierenneuker. Het enige wat die lijstjes illustreren is de toegenomen geconditioneerdheid van veel mensen om, zodra ze de kans krijgen en niet gehinderd door enige kennis van zaken, geheel vrijblijvend hun mening te geven.

Taalergernissen hoeven echter niet representatief te zijn om waarde te hebben. Een treffend verwoorde, degelijk onderbouwde ergernis kan helpen voorkomen dat individuele kromspraak de norm van een meerderheid wordt. Daarbij gaat het niet om de frequentie van een term of van de ergernis daarover, maar om de invloed van de gebruiker. Een enigszins gezaghebbend politicus (of, in komkommertijd, een iets minder gezaghebbende) hoeft zijn mond maar open te doen en geluid voort te brengen, of een tweet te versturen, en zijn woorden echoën in duizendvoud tot in alle uithoeken van het internet, de tv en de kranten.

Als die terminologie bol staat van de drogredenen (‘Op als-vragen geef ik uiteraard geen antwoord’), twijfelachtige framing (‘Bent u voor of tegen de ouderen van Nederland?’) en eufemismen (‘We hebben een adempauze genomen op het gebied van de loonvorming’), is een alerte criticus die zich lekker ergert meer dan welkom. Een jongetje, dat, optornend tegen een wind van woorden, de naaktheid van de keizer onthult, door te roepen: ‘Ja, dit is een als-vraag. Is daar iets mis mee? Wilt u geen antwoord geven? Dan lijkt het mij zinniger dit gesprek nu te beëindigen. Uiteraard.’ Iemand die ‘ombuigen’ consequent vertaalt als ‘bezuinigen’. Iemand die leest dat het kabinet ‘inzet op alternatieven voor dierproeven’, en vraagt: komen die alternatieven er? Of hoopt u dat alleen? Doet u er alles voor wat in uw mogelijkheden ligt? Of 'spreekt' u die ambitie zo'n beetje 'uit in de richting van de burgers'?

Vrijblijvende, ludieke lijstjes met politiek-correcte ergernissen of hoogst particuliere irritaties – prima: ik irriteer me er niet aan. Maar laat al die puristen, liefhebbers én journalisten eens wat vaker kritisch kijken naar de invloedrijke taal van de overheid.

J.P. Balkenende blikt terug op zijn premierschap, met name op zijn campagne voor 'normen en waarden', zoal immer enigszins spottend gememoreerd door de verslaggever van dienst: 'Ik heb een thema op de agenda gezet en daar zijn veel mensen mee aan de slag gegaan'. Ter illustratie van dit wapenfeit voegt hij eraan toe: 'Kijk in de buurten'.

'Een thema'; 'op de agenda zetten'; 'veel mensen'; 'aan de slag gaan' - de Taaldokter ziet de Koning der Concreetheid met lede ogen gaan, want de fantasieloze niets-aan-de-hand-terminologie van de nieuwe minister-president M. Rutte zal ongetwijfeld minder soulfood opleveren. Overigens, die buurten, waar liggen die toch?

Kijk hier voor de oude taal in het nieuwe akkoord.

De Taaldokter bladerde eens wat door het concept-regeerakkoord van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie en het Christen-Democratisch Appèl, Vrijheid en verantwoordelijkheid, en werd onaangenaam getroffen door het veelvuldig gebruik van de 'oud-politieke' term 'inzetten op'. Al jaren gebruiken overheden die - daadkracht suggererende - constructie om te zeggen dat ze iets willen, gaan bereiken of ergens aandacht aan gaan schenken - regelmatig in de dodelijke combinatie met het woord 'ambitie'.

Niet zelden lees je: 'We gaan keihard inzetten op...', maar meer dan 'we willen graag' staat er niet. Enigszins potsierlijk is het wel, schrijven dat een kabinet 'inzet op overleg' of 'inzet op het zoveel mogelijk verkrijgen van medewerking' - zeker als je de verschillende betekenisconnotaties van 'inzetten' erbij betrekt, zoals bieden, op het spel zetten, inleggen, en beginnen met zingen of spelen. Dat prachtige inzetten op kan bijna altijd beter worden vervangen door 'willen' - maar dat klinkt de schrijvers al snel te veel zoals het is.

In dit akkoord zijn flink wat inzetten op te turven. Zo zal het kabinet behoorijk vaak inzetten op. Maar het zet ook daadwerkelijk in op. En het zet erop in dat. Natuurlijk is er ook de inzet die zich richt op of wordt gericht op. Maar onduidelijk is wat de status is van al dat inzetten op. Gebeurt het allemaal echt? Komen er alternatieven voor dierproeven? Of hoopt het kabinet dat alleen? Doet het er alles aan wat in haar mogelijkheden ligt? Of 'spreekt' het dit alles maar zo'n beetje 'uit in de richting van de burgers'?

Een greep uit de oogst, waaruit moge blijken dat de taal in dit akkoord in elk geval geen voorbode is van nieuw beleid. De Taaldokter zet erop in dat u rustig kunt gaan slapen. Leuke invuloefening: vervang alle inzetten door 'willen' en zie hoe duidelijk - en gewoontjes - het wordt.

Naar goed ambtelijk gebruik wordt er ingezet op. Dat gaat niet altijd goed: 'Er wordt optimaal ingezet op het tegenwerpen van het ontbreken van identiteitsgegevens bij ongedocumenteerde asielzoekers.' Optimaal inzetten op het tegenwerpen van het ontbreken van identiteitsgegevens? Een mens hoort er van op. Je vermoedt dat de schrijver wil zeggen dat het kabinet zal zorgen dat iedereen identiteitspapieren heeft, maar niets lijkt hier zeker.

• 'Het kabinet zal inzetten op een wijziging van de EU-richtlijn...'
• 'Voor verruiming van deze mogelijkheid zal het kabinet inzetten op een wijziging van de EU-richtlijn...'
• 'Het kabinet zal inzetten op een zodanige wijziging van de EU-richtlijn ...'
• 'Daarbij zal het kabinet onder meer inzetten op...'
• 'Het kabinet zal inzetten op strafbaarstelling van illegaliteit...'
   
• 'In elk geval zet het kabinet in op EU-regelgeving tot vermindering van transporten over lange afstand van slachtvee...'
• 'Het kabinet zet daartoe in op coherentie van beleid, economische groei en handelsbevordering.'
• 'In internationaal verband zet het kabinet in op versterking van het Initiatief Duurzame Handel...'
• 'Het kabinet zet hierbij tevens in op wijziging van de Europese richtlijn.'
• 'Het kabinet zet in op een wijziging van de EU-kwalificatierichtlijn...'
• 'Het kabinet zet in op versterking van betere zorg dichtbij huis.'
• 'Het kabinet zet in op betere basiszorg dichter bij huis.'
• 'Het kabinet zet in op alternatieven voor dierproeven.'
• 'Het kabinet zet in de EU in op een regeling die inhoudt dat lidstaten niet kunnen besluiten tot een generaal pardon.'
• 'Het kabinet zet in op een gelijk speelveld in Europa met betrekking tot de normen...'
• 'Het kabinet zet hiervoor in op overleg met de buurlanden en binnen de EU.'
• 'Het kabinet zet in op het zoveel mogelijk verkrijgen van medewerking...'
• 'Het kabinet zet in op hogere eisen aan dierenwelzijn...'
• 'Het kabinet zet in op doorlichting van de wereldwijde broeikasgasemissiehandel...'
   
• 'Verder wordt ingezet op aanpassing van de EUterugkeerrichtlijn (2008/115) terzake.
• 'Tot slot zal met het oog op het belang van kwalificatie ten behoeve van participatie en integratie worden ingezet op opneming in deze richtlijn van de mogelijkheid opleidingseisen te stellen aan gezinsmigranten.'
   
• 'Bij de komst van alleenstaande, minderjarige vreemdelingen richt de inzet zich maximaal op zo spoedig mogelijke terugkeer onder de voorwaarde van lokale opvang.'
• 'De inzet wordt gericht op minder partnerlanden en minder sectoren om de effectiviteit te bevorderen.'
   
• 'In Europees verband zet het kabinet erop in dat bij de Schengen-evaluatie van Roemenië en Bulgarije de tweejaarlijkse voortgangsrapportages over corruptie en juridische hervormingen in deze landen worden betrokken.'

De Taaldokter werd overvallen door het onbehaaglijke gevoel iets gemist te hebben, toen plotseling in en om de politiek  een uitdrukking opdook waar de pers weer eens geen antwoord op had, hoewel iedere spreker er zijn eigen bedoelingen mee leek te hebben. 'Over je eigen schaduw heen springen', of - iets minder kwiek - 'stappen'. 'Als we iets voor elkaar willen krijgen, moeten alle partijen over hun schaduw heen springen.' Fraaie framing; het klonk in elk geval als iets waar je niet tegen kon zijn. Praktisch en multifunctioneel ook. Weerstanden? Even over de eigen schaduw heen springen mensen!

Maar welke schaduw dan toch: je 'zwarte kant', je hersenschimmen, je onafscheidelijke achtervolger, je veilige beschutting, een combinatie of iets geheel anders? Hoe vaker het te horen is, hoe vager het wordt; het doet denken aan op een straathoek omhoog gaan staan kijken, en binnen een mum van tijd een ook omhoog kijkende menigte om je heen verzameld hebben - naar niets. Te vrezen valt dat, als de nieuwe premier straks zegt dat zijn kabinet er is gekomen 'omdat iedereen over zijn eigen schaduw is gesprongen', begrijpend geknik en instemmend gehum zijn deel zal zijn. De Taaldokter bleef maar even in zijn eigen slagschaduw zitten tot het overwoei.

Zie ook het Als-scenario.

CDA-er M. Verhagen op tv over De Brief van partijgenoot A. Klink: 'Het kan niet en het klopt inhoudelijk niet. Derhalve heb ik geen behoefte daar nader op in te gaan.'

Tussen haakjes: de mogelijke tegenwerping dat het dus wél kan is flauw, want Verhagen gebruikt 'kunnen' hier in die verwerpelijke verpolitiekte betekenis, zoals in 'Het kan in dit land toch niet zo zijn dat....' Waar het de Taaldokter om gaat is Verhagens 'professioneel' - 'geen behoefte aan' - verwoorde conclusie - aannemende dat een zinsdeel dat wordt ingeleid door 'derhalve' - dus - een gevolgtrekking weergeeft. Eigenlijk zegt Verhagen dus: 'Die brief had niet gemogen en hij klopt inhoudelijk niet. Dus wil ik er niet op ingaan.'

Hoe heeft de tv-kijker het nu? Juist wel! Dit schreeuwt om een weerwoord, voorzien van toelichting, achtergronden en uitleg! Maar nee: met dat ene, slimme woordje suggereert Verhagen een sluitende redenering en zet de kijker op het verkeerde been. Én de journalist, die afgebluft zweeg; zoals wel vaker zegt dit meer over de kwaliteit van de journalist dan van de politicus. Derhalve.

Typische Taal van de Overheid is het niet, denkt de Taaldokter, maar hij ontmoet verrassend veel ambtenaren die na een aanleiding een brief schrijven, zoals dat wel vaker gebeurt, alleen schrijven ze het ook zo op. Nu weer een: 'Na aanleiding van uw schrijven d.d. 20 juni jl. kan ik u mededelen...' Het valt toch echt alleen te interpreteren als 'na afloop van de aanleiding', onzin dus, en iets geheel anders dan de vaste combinatie 'naar aanleiding van' die iets betekent als 'in reactie op' of 'als gevolg van'. Mogelijke oorzaak: 'naar aanleiding van' 'klinkt' ook geschreven als 'na aanleiding van'.

Ook in deze tijden wordt de holle trom der vacatureteksten druistig beroerd. In een advertentie van het bureau Maandag voor een ‘Afdelingshoofd Ruimtelijke Ontwikkeling’ (het soort term dat bij de Taaldokter altijd een glimlach van herinnering oproept aan het bordje ‘hoofd verzorging’ op een deur in een bejaardentehuis) viel te lezen dat deze afdeling ‘het dorp zo optimaal mogelijk wil inrichten’, en wel ‘vanuit de kracht van het dorp met haar dorpse charmes en stadse allures.’ En daarbij wordt ‘de ruimtelijke ordening benaderd vanuit leefbaarheid, duurzaamheid, economie, volkshuisvesting, milieu, verkeer en de ligging in het Nationaal Landschap.’

Daarvan stap je als werkzoekende toch handenwrijvend de wondere wereld binnen van de gemeentelijke grootsprakige fouten (‘zo optimaal mogelijk’), het jargon (‘inrichten’ – de associatie met het verslepen en opnieuw stofferen van ‘straatmeubilair’ en dat bloedeloze ‘vanuit de kracht van het dorp’) en ontsporende clichés (die merkwaardige ‘stadse allures’ – ‘stadse allure, alla, maar dat meervoud suggereert eigenlijk dat het dorp naast zijn schoenen loopt). En dan aan de slag: lekker de ruimtelijke ordening ‘benaderen’ vanuit de ligging in het ‘Nationaal Landschap’.

Maar: er zijn ook ‘resultaatgebieden’; ‘Leidinggeven’ bijvoorbeeld: ‘Mens-, proces en resultaatgericht management [verrassend genoeg niet het vaak voorkomende niet-resultaatgerichte management] op basis van de uitgangspunten zoals vastgelegd voor de gemeente, zodanig dat het team op effectieve en efficiënte wijze functioneert.’ En dan moet je ook nog ‘hiërarchisch leiding geven’ (in tegenstelling tot het bekende niet-hiërarchisch leiding geven), en natuurlijk ‘medewerkers aanspreken op gedrag’ (‘Goedenmiddag, foei!’). Ga er maar aan staan.

Daarvoor zijn dan ook ‘functiespecifieke competenties’ vereist, waaronder ‘mondelinge en schriftelijke uitdrukkingsvaardigheden’. Geen ‘goede’ of ‘uitstekende’ uitdrukkingsvaardigheden, maar meer gewoon eh... in staat zijn tot wat communicatief gemompel. Net zoals in deze uiterst wervende advertentie dus.

De Taaldokter kende het als-scenario. Nu hoorde hij ook iemand 'de waarom-vraag ' stellen. Letterlijk: 'De waarom-vraag is altijd weer lastig.' Dat vindt de Taaldokter ook: waarom wordt deze formulering met 'de ...-vraag' gebruikt? Het lijkt aan populariteit winnende gemakzucht te zijn: één vraag voor alle mogelijke antwoorden - De Waarom-Vraag, die we allemaal kennen.

Zelf vraagt hij zich nu af of er ook wie-, wat-, waar-, wanneer- en hoe-vragen worden gesteld, om maar enkele opties te noemen, maar ook combinaties met voegwoorden en voorzetsels lijken mogelijk.

'Gaan jullie met vakantie dit jaar?'
a   'We hebben ons nog niet over de of-vraag gebogen.'
b   'Ja, maar we hebben nog geen antwoord op de waar-vraag.'
c   'Waarschijnlijk wel, maar de wanneer-vraag is nog onbeantwoord.'

'Ik heb geen horloge bij me, dus ik hoop niet dat iemand me de hoe-laat-vraag stelt.'

'De politie tast nog in het duister omtrent de door-wie-vraag.'

Hoeveel vragen kunnen acht woorden oproepen?

• 'Vastgekoppelde objecten': aan elkaar, aan een hek, aan dit bord? En wat zijn eigenlijk 'objecten'?
• 'Onderliggende datum': waaronder - en hoezo liggend? In ambtelijke stukken leest de Taaldokter vaak: '[boven- of] onderstaande datum'; bedoeld is dan: 'de hieronder vermelde datum', 'de datum hieronder'. Kleinigheidjes, maar deugen doet het niet. Daarnaast roept 'onderliggend' allerlei niet-gewenste want onzinnige associaties op, bijvoorbeeld met 'onderliggende partij'.
• 'door handhaving': waarom staat dat erbij? 'Handhaving' zal wel de naam van een gemeentelijke afdeling zijn (en dan hoort het met een hoofdletter), maar relevant is die hier niet; het is meer iets om in een intern protocol te vermelden. En nu kan de zin ook worden gelezen als: 'door middel van handhaving', wat niet de bedoeling zal zijn.

Jaja, denkt 'handhaving' nu: mierenneukerige wijsneus, wat had er dan moeten staan? Nou, bijvoorbeeld heel gewoon:

'Let op! Maak vanaf 20 april niets vast aan dit hek. Vanaf die datum verwijdert de gemeente alles wat er niet hoort om de ruimte vrij te houden / te kunnen werken aan ...' of iets dergelijks. Want het is natuurlijk wel zo netjes om dergelijke enigszins dreigende taal te motiveren. Zie bovenliggend plaatje.

J.P. Balkenende op de vraag of er voor hem na de verkiezingen eventueel ook 'een vicepremierschap inzit': 'Dat is een als-scenario, daar ga ik uiteraard niet op in.' Het bekende Als-scenario. Wij begrijpen natuurlijk dat onze premier daar niet op kan ingaan. (Ingaan op een scenario?) Alsof hij de interviewer betrapt op het gebruik van onoirbare methoden. Het aplomb van dat 'uiteraard' ook...

En hij komt er al jaren mee weg. In die heerlijke verkiezingstijd van 2006 zei hij, op de vraag wat er zou gebeuren als de verkiezingsuitslag slecht zou zijn voor zijn partij: 'Ja, dat is een als-vraag.' Alsof dat hem van de plicht tot antwoorden ontslaat. En nooit, nooit is er een journalist die dan zegt: 'Ja, dit is een als-vraag. Is daar iets mis mee? Wilt u geen antwoord geven? Dan lijkt het mij zinniger dit gesprek nu te beëindigen. Uiteraard.'

De Taaldokter over ambtenarenjargon.

J.P. Balkenende ventileert tijdens dat 'premiersdebat' (haalt dat het woordenboek?) zijn toekomstideaal voor 'ons mooie land': 'Ik wil dat mensen een toekomstoriëntatie met elkaar opbouwen.' Goed woord. Toekomstoriëntatie. Past overal. Crisis? Honger en armoe? Maakt niet uit, we bouwen in elk geval een toekomstoriëntatie op. Met elkaar. Wereldbrand? Sorry, even geen tijd. Ben een toekomstoriëntatie aan het opbouwen.

Echt gebeurd, weliswaar zo'n dertig jaar geleden, op een Nederlands ministerie, maar het had helaas evengoed vandaag kunnen zijn geweest: ambtenaar wordt berispt omdat hij had geschreven dat iets 'onmogelijk' was; dat had natuurlijk moeten wezen: 'niet wel mogelijk'. Positief blijven denken maar.

Bij (hoge) 'nood' of 'calamiteiten' op het Amsterdamse stadhuis word je geacht een boekwerk door te nemen alvorens tot actie over te gaan. Dit riep bij de Taaldokter warme herinneringen op aan de overheidsinstantie die schreef: 'Wij hebben diverse calamiteitenbestrijdingsplannen waarin de te nemen maatregelen staan beschreven die nodig zijn om de gevolgen van een calamiteit/ramp/crisis te minimaliseren.'

Aankruisen wat niet gewenst is. Hoe één zin talloze vragen kan oproepen (één gek kan meer vragen stellen dan duizend wijzen kunnen beantwoorden):

• hoezo 'diverse' plannen?
• waarom dat 'te nemen'?
• waarom dat 'beschreven'?
• waarom dat 'die nodig zijn'?
• et cetera
• ad infinitum

Kortom: waarom niet gewoon geschreven: 'Wij hebben een calamiteitenplan'? De Taaldokter kent het antwoord al, maar stelt af en toe graag een retorische vraag. En nu fluks naar de calamiteitenuitgang!

De Taaldokter kreeg via doorgaans welingelichte kringen het Vraag- en Ontwijkschema van een bekend bewindspersoon. Hij heeft één aanvulling: plaats er een extra kolom voor met de tekst: 'Ik wil alleen maar aangeven van...' En natuurlijk een kritiekpuntje: de tekst in de vijfde kolom moet vanzelfsprekend luiden: 'We moeten ervoor waken alleen over de vorm en niet over de inhoud te spreken.' Overal toepasbaar.

De Taaldokter belde een Hoge Ambtenaar. De secretaresse nam op: 'Die is er niet. Kan ik u mischien doorverbinden?' Taaldokter: 'Dat hoop ik.'

In: Handhaving, december 2009

Eerdere ambtenarentaal hier.

Een struikelen en het vallen
Een Amsterdams stadsdeel op zijn website over de zogeheten ‘doorvalbeveiliging’ (een stang voor openslaande ramen en deuren om te voorkomen dat men naar buiten valt): ‘De voorziening is aangebracht om bij een eventueel struikelen of een val in de woning een extra zekerheid te bieden tegen het door het raam vallen.’

De Taaldokter dacht toch echt dat Sinterklaas al lang weer weg was, maar werd in verwarring gebracht door een PvdA-raadslid, ergens  in het land, dat op tv sprak over 'het strooibeleid' - tegen de gladheid dus. Jammer, ergens: geen Wet strooibeleid, Richtlijn Pepernoten of Handreiking Suikergoed.

Recente publicatie: Taaltoezicht: geen Jip-enJanneke-taal, wel verbindingswoorden

De Taaldokter ontving weer een fraai staaltje wout-, kit- of, zo u wilt jutentaal - politiespraak dus (helaas zonder bronvermelding). Een agent had het over 'gedurende de bekeuringssituatie'. Toen werd hij namelijk 'onjeus behegend'. Tijdens de schrijfsituatie schiet de Taaldokter weer in de lach.

Polities bij Pauw en Witteman, op 12 november, het nakijken waard want hilarisch: de jonge agent illustreert de moeilijkheden in het vak met een anekdote waarin zo'n twintig keer het woord 'voertuig' voorkomt, in plaats van 'auto' of desnoods 'wagen' - en meestal had hij het geheel niet hoeven noemen. 'Wij hadden doorgekregen dat het desbetreffende voertuig het openbare-ordegebied in zou rijden...[...] Wij besloten het politievoertuig dwars op de weg te zetten... [...] Toen wij het voertuig naderden...' et cetera et cetera. Droevig ook, deze fantasieloze taal van zo een fris ogende jongeling. Maar toch weer heel leuk, toen hij na weer enkele 'voertuigen' zelf het spoor bijster raakte en sprak: 'Uiteindelijk hebben wij ons dienstvoert... wapen moeten trekken.'

Over tangconstructies en stoplappen in overheidscorrespondentie.

Toe te voegen aan de verbodenwoordenlijst voor overheidstaal in - vooral - 'ruimtelijke plannen':

• dynamisch
• weerbarstig
• robuust.

Noem 'ontwikkelingen', of - erger - 'het krachtenveld' nu eens één keer niet 'dynamisch'. Laat de praktijk niet wéér 'weerbarstig' zijn. En zeg dan niet dat er dus 'robuuste maatregelen' moeten worden getroffen.

Dank u.

Ook D66-ers bezigen Verboden Woorden. Nu had A. Pechtold het over: 'De stedelijke democratie [...] is als eerste aanspreekbaar op tekortschietende huisvesting, rellen in buurten, overlast en criminaliteit, ontspoorde jongeren en ouders die niet weten hoe hun betrokkenheid te tonen.'

'De stedelijke democratie', dat zal wel de gemeente zijn. 'Rellen in buurten', alla, hoewel de Taaldokter hier al rukkerige bewegingen met het hoofd begint te maken (zie: 'buurten en wijken'). Maar dat 'aanspreekbaar' dat moet echt eens afgelopen zijn. Al die aanspraakberen die maar roepen wie er 'aanspreekbaar' is, terwijl ze gewoon bedoelen: aansprakelijk, verantwoordelijk... Of zou Klaretaalprijswinnaar Pechtold bedoelen: 'bereikbaar'? In dat geval vreest de Taaldokter dat ook hij gratuite taal verkoopt in een betrokken ogend jasje.

CDA-voorzitter Van Geel: 'Toen ik zelf nog bewindspersoon was...' Akkoord, het is beter dan 'bewindslied', wat de Taaldokter ooit echt een keer gehoord heeft, maar: hij (het woord zegt het eigenlijk al) was toch gewoon bewindsman? Maar enfin, de opmars van dit soort politiek correcte geslachtsaanduidingen (of liever: -neutralisaties) lijkt onstuitbaar. Benieuwd wanneer de eerste 'brandweerpersoon' zich laat horen.

Premiertaal: 'Het is van belang dat het kabinet die dingen doet die nodig zijn.' Nog afgezien van de armetierige inhoud van zo een uitspraak ('A man has to do what a man has to do', maar dan onleuk) ergerde de Taaldokter zich aan de constructie 'die dingen die'. Met dat ene aanwijzende voornaamwoord wordt hier geprobeerd een belangrijker indruk te wekken dan wanneer gewoon het bepaalde lidwoord 'de' was gebruikt, of geen lidwoord. Een soort benadrukken van niets. Het deed denken aan het ook veelgehoorde 'datgene wat', vaak gebruikt in plaats van gewoon 'wat'. Gapende leegte.

Typische ambtenarentaal: het nooit hebben over 'snel', 'vroeg', 'tijdig' of desnoods 'vroegtijdig', maar altijd over 'In een vroeg stadium', en vaak ook 'In vroeg stadium'. Lekker belangrijk.

U kunt hier reageren.

Naar aanleiding van het jaarlijkse Taaluniedebat. Wordt er geluisterd naar de taaltrainers?

Op 24 november was de Taaldokter op het jaarlijkse debat van de Taalunie. Thema was dit keer: burger, taal en overheid. De Taalunie wil de meningen en argumenten over overheidscommunicatie gebruiken als inspiratiebron voor verdere discussie en beleid.Bij dezen.

In verschillende stukken, ja, zelfs uitspraken van overheden waargenomen: 'discontinueren'. Samenwerkingsverbanden worden 'gediscontinueerd'. 'Gelden' worden 'gediscontinueerd'. Projecten worden 'gediscontinueerd'. Vaak wordt het iets minder eufemistische 'niet voortzetten' gebruikt. Stop daar toch mee! Zeg waar het op staat: stop!

Boven een gemeentelijke brief stond: 'vooraankondiging dwangsomoplegging'. Vreemd: letterlijk een aankondiging van een aankondiging. Nu wordt het woord 'vooraankondiging' meestal gewoon gebruikt voor 'aankondiging'. Dat is het in dit geval echter ook niet, want de ondernemer kan nog onder de dwangsom uit als hij snel maatregelen treft. Daarom stelde de Taaldokter voor er 'voornemen dwangsom' van te maken.

Overigens past deze terminologie in de schijnbaar nuancerende maar feitelijk verhullende tendens om adequate bestaande termen uit te breiden. Zo heten 'voorwaarden' tegenwoordig vaak 'randvoorwaarden', terwijl daarmee precies hetzelfde wordt bedoeld.

Er is veel gesproken over de verzakking van Amsterdamse huizen door de aanleg van de NoordZuidlijn. Na afloop van de officiële persconferentie liet bijvoorbeeld, aldus het NOS-journaal, 'een technische man zijn zorgen blijken'. Wat zei die man? 'Er zitten altijd risico's aan dit soort bouwputten', daar komt het zo'n beetje op neer. Duidelijk.

Een communicatieadviseur liet op internet meteen weten dat er bij hem toen 'een alarmbel afging': 'Het zou toch niet dat de gemeente Amsterdam de regie op hun damage control hebben verloren?'

De Taaldokter hoopt dat Amsterdam die regie 'hebben verloren': heel gewone en begrijpelijk taal, vervelend voor die paar rechtstreeks betrokkenen, maar wel eerlijk. Gebeurt te weinig, en wordt des te meer gewaardeerd.

Op `forum Amsterdam', onderdeel van de gemeentelijke website, plaatst de gemeente nieuwsberichten waarop bezoekers kunnen reageren. Reacties moeten wel stroken met het 'huisregelement'. Een begrijpelijke en veelgemaakte fout, maar van een overheidsmedium verwacht je beter.

Inhoudelijk zijn de gemeentelijke bijdragen niet even sterk. Een voorbeeld. 'Op 13 mei jl. presenteerde Carolien Gehrels het pamflet 'Er kan zoveel meer' onder het beeld Roden, de denker in het DTZ-gebouw.' Aangezien er een datum bij het  bericht staat is dat 'Op 13 mei jl.' overbodig. Wat het 'DTZ-gebouw' is wordt ook bij doorklikken (naar een tekst van drie regels) niet duidelijk. Maar de kroon spant wel 'het beeld Roden, de denker'...  Merkwaardig genoeg staat in die volgende drie regels correct dat het natuurlijk om De denker van Rodin gaat.

Wouter de Koning, een van de mensen achter Schrijfmaargewoon.nl en taaladviseur in Den Haag, schreef de Taaldokter dat die site slechts tips geeft en niet de creativiteit doodt; de schrijver schrijft.

'Als je verwacht dat de site alles meteen goed doet en alles automatisch verwerkt, ben jij het die zelf de mogelijke interactie doodsteekt. Jammer. Schrijven is mensenwerk. Onze site is dat ook. Ik had -zeker van iemand die zich 'taaldokter' noemt- een minder zeur stukje verwacht.'
 
Vooropgesteld: het is goed dat de site er is. Het is ook prettig dat men niet aansluit bij de steeds populairdere misvatting dat er objectief meetbare 'taalniveaus' bestaan, die je als schrijver ook nog eens bewust kunt toepassen, waarmee bijvoorbeeld Texamen.nl zichzelf promoot.

Toch is de Taaldokter enigszins sceptisch. In de eerste plaats heeft de site natuurlijk wel enige pretentie, al was het alleen omdat de 'G4' (de gemeenten Den Haag, Amsterdam, Rotterdam en Utrecht) zich er zichtbaar aan hebben gecommitteerd. Vooral in de ogen van mindere goden wordt zo'n site dan al snel een Instituut ('Mag niet van schrijfmaargewoon.nl'). En dat is geen wenselijke ontwikkeling.

Ten tweede blijkt het programma verre van feilloos te zijn; niet alleen door bijvoorbeeld - zoals gisteren bleek - 'betalen' als alternatief voor 'voldoen aan' te suggereren, maar ook doordat het consequent opvolgen van de tips niet per definitie resulteert in een prettig leesbare tekst. De software voor dergelijke programma's is nog lang niet optimaal; daarom kun je inderdaad niet verwachten dat zo'n site perfect werkt. Je kunt je wel afvragen of je die dan al online moet zetten. Misschien is dat gebeurd uit de overweging 'beter iets dan niets' - en daar is best wat voor te zeggen. Commentaar kan verbeteringen opleveren. Vandaar ook het stukje van gisteren; de Taaldokter blijft werkt graag meewerken aan de nodige interactie om ons aller taal van de overheid op een hoger niveau te brengen.

De reden dat de Taaldokter gisteren wat kort door de bocht ging was - en nu begeeft hij zich op glad ijs, want hij schrijft op het gevaar af te worden beticht van angst voor zijn broodwinning - zorg over de suggestie van de maakbaarheid van goede teksten. Naar zijn idee zijn daarvoor nodig: plezier, talent, kennis, aandacht, en creativiteit. In die volgorde. En het gevaar van dergelijke websites is dat schrijvers denken die ingrediënten niet nodig te hebben.

De Koning heeft namelijk gelijk: schrijven blijft mensenwerk. En juist daarom geldt wat de Taaldokter gisteren schreef: nodig zijn in de eerste plaats goed opgeleide ambtenaren die logisch nadenken, zich verplaatsen in hun lezers en hun boodschap op een persoonlijke manier brengen.

Tot slot: De Koning schrijft: 'Zelf zou ik de woorden "renovatie" en "straatmeubilair" niet in een publieksfolder zetten.' Taal naar des Taaldokters hart. Maar. Met als enige excuus dat er brood op de plank moet: zoals dat soms blijkbaar moet, prevaleerden in dit geval beleidsmatige belangen en beperkte ruimte boven heldere taal. Daarmee hebben tekstschrijvers natuurlijk ook vaak te maken.

Op de site schrijfmaargewoon.nl kunnen ambtenaren hun teksten controleren op leesbaarheid, en tips voor verbetering krijgen. Een eerste commentaar, want over dit onderwerp is nog veel meer te zeggen.

De Taaldokter legde de tekst van een onlangs door hem geschreven publieksfolder voor aan het programma. Dat leverde commentaar in drie categorieën: zinnen die 'korter kunnen', passieve zinnen en 'moeilijke woorden'.

In de eerste categorie vond het programma onder meer opsommingen te lang, zoals de volgende:

'Wat gaat er gebeuren?
• nieuwe tramrails, wissels en haltes
• renovatie van de bruggen
• ophoging van de brug over de Keizersgracht
• nieuw wegdek en nieuwe trottoirs
• nieuw straatmeubilair en nieuwe verlichting.'

Nu wil een opsomming wel eens uit een lange zin bestaan, mits goed geformuleerd zorgt zij juist voor helderheid. Het bovengenoemde voorbeeld kan moeilijk duidelijker (of korter). Daarom zou het nuttig zijn het programma aan te passen en opsommingen buiten beschouwing te laten. Daarnaast resulteert het consequent verkorten van lange zinnen (en dat zijn in de optiek van dit programma al snel alle zinnen met een komma) in een staccatotaaltje dat weinig aantrekkelijks heeft.

Het (algemene) commentaar bij deze categorie luidt: 'Lange zinnen zijn vervelend. Ze veroorzaken slaperigheid bij de lezer. Diezelfde lezer raakt ook vaak de draad kwijt.' Diezelfde lezer dus - niet bij een andere; da's mooi. En wat is dat voor onzin dat lange zinnen 'vervelend' zijn? Dat hijgerige staccato-Nederlands, met haar voortratelende kortezinnenmitrailleur, dat is pas vervelend. Neem dit voorbeeld: 'De grachten die de brug kruisen blijven wel toegankelijk voor autoverkeer, behalve wanneer aan de tramwissels en kruisingen wordt gewerkt.' 'Maak deze zinnen korter', meldt het programma. Dat kan op twee manieren: door een punt te plaatsen waar nu de komma staat en een nieuwe zin beginnen met 'Behalve', en door een meer ingrijpende aanpassing van het tweede deel: 'Ze blijven alleen niet toegankelijk als wordt gewerkt aan de tramwissels en kruisingen'. Het eerste is niet fraai door het ontbreken van een werkwoord, waardoor de zin iets vervelend snels, wervends, reclame-achtigs krijgt; het tweede resulteert in onnodige herhaling van iets wat al genoemd is.

Onder 'passieve zinnen' volgt commentaar op constructies als 'wordt gewerkt' en 'is afgesloten'. Het is een raadsel waarom dit niet goed is. Wie er werkt en wie er afsluit is in dergelijke gevallen vaak niet relevant; sterker nog: schrijf je dat wel, dan leg je onnodig de nadruk op die handelende persoon, wat meer vragen oproept dan beantwoordt.

'Voldoen' en 'gecoördineerd' ten slotte blijken 'moeilijke woorden te zijn. Hoewel er stond: 'de tramrails voldoen niet meer aan de moderne eisen' suggereert het programma hier te spreken van 'betalen'. 'Het project wordt gecoördineerd door...' zou moeten worden 'Het project wordt afgestemd door....' Bah! Vreemd genoeg ziet het programma woorden als 'efficiëntie' en 'integraal' over het hoofd.

Kortom, zonder te willen mierenneuken: zoals te verwachten was doodt dit programma de creativiteit, dwingt het een verre van ideaal stramien op en pretendeert leesbaar schrijven als trucje mogelijk te maken. Daarmee gaat het voorbij aan wat in werkelijkheid nodig is: goed opgeleide ambtenaren die logisch nadenken, zich verplaatsen in hun lezers en hun boodschap op een persoonlijke manier brengen.

Op de website van de gemeente Amsterdam staat hoe deze bereikbaar is: ‘Heeft u het antwoord op uw vraag niet zelf kunnen vinden bel dan met Antwoord 14 020, het vijfcijferig informatienummer van de gemeente. Geopend op werkdagen van 08.00 tot 18.00 uur.’ De recente instelling van dit nummer – dat nog niet veel bekendheid geniet – is mooi. Maar waarom staat er bij 14 020 dat dat vijf cijfers zijn? Onthoudt men het dan gemakkelijker? Of was de bedenker zo enthousiast over deze vonds dat he erbij vermeld moest worden? Dit valt in de categorie ‘Overbodige informatie’. Schrijf gewoon: 'hét informatienummer van de gemeente'. Gewoonlijk zegt men ook niet dat burgers 'het tiencijferige nummer' kunnen bellen. Een typerend voorbeeld van denken vanuit de organisatie, en niet vanuit de klant.

Eerder al signaleerde de Taaldokter dat 'sponsors' steeds vaker wordt vervangen door 'sponsoren'. Deze vermoedelijk door angst voor alledaags versleten te worden ingegeven  hypercorrectie-achtige ontwikkeling blijkt productief: in beleidsteksten  wordt steeds vaker gesproken van 'initiatoren' in plaats van 'initiators'  - waar  'initiatiefnemers'  natuurlijk  het beste blijft. Ook al gesignaleerd: 'supervisoren'. Het blijft zuchten.

Dat 'op enig moment', vooral gebruikt in de politiek en ambtenarenwereld - mag dat weg? Niet dat 'op een gegeven ogenblik' (meestal uitgesproken als 'geenook') of 'op een bepaald moment' zo veel beter is, maar dit roept toch te veel associaties op met enige feestjes en andere bijeenkomsten, en klinkt wel erg gewrongen en zo mogelijk nog vager.

Balkenende had het naar aanleiding van de Film van Ome Wilders weer eens over 'het kwetsen van gevoelens', verwerpelijk Amerikanisme, omdat - de Taaldokter legt het nog één keer uit - gevoelens niet gekwetst kunnen worden; mensen wel. Maar ze moeten wel leren een beetje flink te zijn.

Wat de Taaldokter vond van het gedoe leest u hier.

Nieuwvormingen zoals het enige jaren geleden in de wonderlijke wereld der voetbalcommentatoren in zwang geraakte 'afjagen' (de speler van de tegenpartij met de bal achtervolgen en lastigvallen tot deze de bal verspeelt, of er in elk geval niets nuttigs mee kan doen) zijn productief: nu hoorde de Taaldokter een agent op de uitkijk voor een 'drugspand' zeggen: 'Wij staan momenteel dit pand af te posten.' Alsof hij de moeder aller  postopdrachten uitvoerde, waarna verder posten voorgoed overbodig zou zijn geworden. Allemaal dankzij dat prefix 'af-'.  Niet dat het veel betekent, maar vermoedelijk klonk het naar zijn smaak beter dan 'Wij staan voor dit pand te posten.' Angst voor associaties met postbestellers?

Bij een raadsvergadering in de grote stad Amsterdam liep de notuliste sissend van woede weg ‘omdat het niveau zo bedroevend laag is’.

Rotterdams burgemeester Ivo Opstelten: ‘Ik heb afgezien om in te gaan op...’ Hij bedoelde dat hij er van had afgezien om in te gaan op... Maar het burgemeestersbestaan is zwaar.

De gemeente Amterdam stuurt mensen die daarom vragen een e-nieuwsbrief, volgeschreven door voorlichters en woordvoerders van de gemeente, als deze tenminste niet klakkeloos persberichten of webteksten van anderen overnemen. Niet dat dat iets uitmaakt; het niveau is gewoonlijk lachwekkend: 'De jongeren van het project, één team, één doel, bezoeken sloppenwijken, weeshuizen en andere maatschappelijke instellingen.' Nog even afgezien van dat rare merkwaardige één team, één doel, dat pas bij de tweede keer lezen de naam van het project blijkt te zijn, maar de schrijver heeft niet de moeite genomen die even in met kapitaal of cursief te zetten, wat verder ook een uitermate lullige naam is ('One man, one vote', 'Eén ei, geen ei') - het is vermakelijk te lezen dat de opsteller sloppenwijken betitelt als 'maatschappelijke instellingen'.

Waarom lijden zovelen - vooral ambtenaren - aan de Ziekte van Enkelvoud: constructies als ‘een proces moet goed verlopen’ en 'een vloer moet vloeistofdicht zijn' als ze bedoelen ‘processen moeten goed verlopen’ en 'vloeren moeten vloeistofdicht zijn'? Onvermogen tot abstraheren? Enkelvoudige zielen?

Eveneens een ambtenaar verzekerde de Taaldokter ooit heel overtuigend verzekerde dat er een verschil is, heel ingewikkeld, niet na te vertellen, tussen stede- en stedenbouwkundig(e)(n). Het een (zonder n) had betrekking op 'één specifieke stad', als ik het me goed herinner, terwijl de versie met n te maken had met 'het proces, in de breedte, in ruime zin, van de stedenbouw'. Of zoiets. In elk geval iemand die er over nadacht.

Een Amsterdamse gemeente-organisatie spreekt op haar website van 'publiciteitsuitingen zoals vooraankondigingsborden' en 'een duidelijk wegbewijzering'. De gemeente heeft dus aankondigingen, maar ook voor-aankondigingen. Dat je het maar zeker weet.  Daarom ook dat de weg zo duidelijk (zonder -e) 'bewijzerd' is. Stofgezogen. De Taaldokter: duidelijk geval van strafregels. Gewoon leren nadenken en honderd keer schrijven: 'Ik mag geen vooraankondigingen aankondigen, noch wegen bewijzeren'.

Dezelfde B. te 's Gravenh.: 'De overheid moet zorgen dat de politie goed is bewerktuigd.' De Taaldokter heeft nog lang zitten denken of hier iets was weggevallen - zoals bekend is de eerste minister een fervent klinkerslikker (zie: ziektebeelden), maar nee: bewerktuigd. Wat is er mis met 'uitgerust', van mijn part 'toegerust'? Moeten ze met schoffels en sikkels de straat op, die agenten? Met 'werktuigen'?

Balkenende over jongeren die het Anne Frankhuis bekladden: '... dan zeg ik: gewoon aanspreken!' Op dat ferme VOC-toontje. Nee, daar zullen ze van terugdeinzen, die 'jongeren'. Aanspreken. Jessis. Aanpakken, akkoord. Maar wat is dat in 's hemelsnaam, aanspreken? Man! 'Gewoon aanspreken op hun verantwoordelijkheid', dat is ook mooi.

Amsterdams stadsdeelwethouder op internet: 'Maar dat wil absoluut niet zeggen dat ik vervuiling van de buurt bagataliseer! Dat doe ik niet, het schoonhouden van de buurt vind ik juist een heel belangrijk onderdeel van mijn portefeuille!' How about taalonderricht?

Het Ontwikkelingsbedrijf Gemeente Amsterdam  laat op internet weten: ‘Het niet langer verplicht stellen van een eigen buitenruimte bij de woning levert wel eens waar een strakke gevel op en het bespaart kosten, maar vermindert de kwaliteit van het wonen, zo meent de jury.’ Wat is er gebeurd met het goed, oude ‘weliswaar’? Is hier weer een hypercorrecte, half-gealfabetiseerde voorlichter aan het woord? Zie ook: Zo. En. Zo (sowieso).

Uit de digitale nieuwsbrief van de gemeente Amsterdam: 'Een bedrijf heeft profijt om personeel aan zich te binden.' Welja. Het is ook lastig hoor, die kleine rotwoordjes 'er' en 'bij'; waarom zouden we die eigenlijk gebruiken? Ze begrijpen toch wel wat je bedoelt. Ik heb profijt dat ik overal thuisvoel en makkelijk personeel aan bind.

Het Amsterdamse stadsdeel Bos en Lommer laat op zijn website weten: 'Op 11 januari 2008 is het officiële startschot gegeven voor een uniek leerwerkbedrijf in Nederland, namelijk: Wonen en Werken in de Wijk (WW&W). [...] Het streven is dat er meer dan 300 leerlingen per jaar bij Wonen en Werken in de Wijk een betaalde baan krijgen.' Ik weet niet hoe het u vergaat, maar hierbij kreeg de Taaldokter visioenen van oude ambachten die weer opleven in dit stadsdeel, haringkakers, koperslagers en dus die leerlooiers die er blijkbaar hun weg naartoe hebben gevonden. Uiteindelijk bleek het te gaan om een baan in de bouw voor jongeren. Geen leerwerkbedrijf dus, maar een leer-werkbedrijf.