Op- en bijschriften

Je denkt nog even aan een grapje, maar dan weet je weer: hoe groter het opschrift, hoe sneller men door de letters het woord niet meer ziet.

Dus niet in het daaráchter bestemde afvalbakje. Ook niet in het daarbóven bestemde bakje. En al helemaal niet in het daartussen bestemde bakje. Ja?

Wel accenten, geen vraagteken: de motiveringen voor interpunctie zijn ondoorgrondelijk. Nadruk willen leggen maar verwarring stichten, een vraag suggereren maar een bevel geven - niet doen. Is dat duidelijk!

(Opschrift in mannentoilet Hogeschool van Amsterdam)

Mededelingen die beginnen met 'Vriendelijk verzoek' moeten worden gewantrouwd. Al helemaal als ze worden gevolgd door een of meer uitroeptekens, wat de Taaldokter ook wel eens heeft gezien, maar ook daarzonder; meestal is het verzoek helemaal niet zo vriendelijk, en vaak is niet duidelijk wat het eigenlijk inhoudt, zoals in dit geval.

Los van de onbeholpen stijl (steeds maar weer dat 'aanbrengen' van 'het glasvezel') en de gedateerde woordkeus ('schrijven', 'jl.', 'daar', 'desbetreffende', 'gelegen', 'gesitueerd', 'separate') is het 'verzoek' wel erg abstract: huurders wordt alleen gevraagd 'medewerking te verlenen'. 

Eigenlijk staat er niets anders dan: 'Als u gratis glasvezel wilt, kan dat snel worden geregeld, maar u moet natuurlijk wel thuis zijn als de monteur langskomt.'

Niet duidelijk wordt echter wanneer dat is, en evenmin wat het verschil is tussen meterkasten 'op de desbetreffende etages' en 'in het appartement', en al helemaal niet wat het door dat 'dus' geïmpliceerde causale verband is tussen 'meterkasten op de desbetreffende etages' en het alleen maar hoeven openmaken van de meterkast.

Dat bijna hardop gezuchte 'moeten' in de laatste zin maakt duidelijk dat Jacobus Recourt eigenlijk vindt dat hij structureel wordt tegengewerkt door verwende huurders terwijl hij die hij uit de goedheid van zijn hart een gunst verleent. Vervelend briefje, ook al noem je het 'vriendelijk verzoek' - terwijl het zo makkelijk beter kan.

Op internet wordt een ‘handboek zakelijk schrijven’ aangeprezen. Zoals zo vaak volgens het twijfelachtige adagium ‘kwantiteit is kwaliteit’. Het boek staat natuurlijk ‘boordevol voorbeelden uit de praktijk’. Van zo’n beetje alles wat meer dan twee keer voorkomt zegt men tegenwoordig dat een boek er ‘boordevol’ mee staat: begripsinflatie en geen kwaliteitscriterium. Je vraagt je vooral af waarom niemand eens een boek ‘in de markt zet’ met: ‘Nu met slechts drie relevante voorbeelden – en dat weet u ook alles!’.

Het boek geeft ‘tips, do’s en don’ts, voorbeeldteksten, een stappenplan en een handig format.’ ‘Voor elke tekstsoort’. Zo, besluit de schrijver, ‘wordt zakelijk schrijven een stuk eenvoudiger.’ De Taaldokter krabde zich achter de oren: een stuk eenvoudiger?

Je krijgt dus ‘tips’ en daarnaast ‘do’s en don’ts’; geheel verschillende dingen, die we even goed uit elkaar moeten houden. Een ‘do’ is wat je moet doen, een ‘don’t’ is wat je niet moet doen, en een tip is iets – nou ja, daartussenin. Dan zijn er dus ‘voorbeeldteksten’, maar dat hadden we al gezegd. En natuurlijk heb je een ‘stappenplan’ nodig. Want schrijven zonder stappenplan, dat is net zoiets als beleid zonder ‘plan van aanpak’. Wat daarin staat? Nou, geen tips en do’s en don’ts natuurlijk, want die heb je dus al. Het zijn meer ‘adviezen’, en misschien zelfs ‘raadgevingen’, over hoe en wanneer je die ‘tips en do’s en don’ts’ moet toepassen. Ja, en dan is er het ‘handige format’. Schrijven zonder ‘format’, dat is immers net zoiets als een boek zonder ‘tips en do’s en don’ts’. In het ‘handige format’ zie je dus hoe je de ‘tips en do’s en don’ts’ via het ‘stappenplan’ verwerkt tot ‘elke tekstsoort’. Het is dus geen ‘voorbeeld uit de praktijk’ maar meer een soort voorbeeld uit de theorie. Dus we resumeren even: je hebt de tips...

Enfin... De Taaldokter werd wat kregel. De overdaad aan interessanterige termen suggereert dat iedereen goede teksten kan schrijven. U hoort er misschien van op, maar dat is niet het geval. Het belangrijkste blijkt namelijk pas als je je angst overwint voor die ‘tips’, ‘do’s en don’ts’, ‘stappenplannen’ en ‘handige formats’ en de pen ter hand neemt: beschik je over enig talent en - vooral - gezond verstand?

Er staat ook een filmpje op bol.com. Voordat je dat kunt zien, verschijnt de tekst: 'De film start elk ogenblik'. Elk ogenblik - het lijkt een vertaling van het Engelse 'any moment'. In het Nederlands klinkt het meer als een waarschuwing, die de vrees wekt dat elk moment opnieuw een nooit meer weg te klikken bol.com-vertoning begint, een maalstroom van de ewige Wiederkunft des Gleichen.

Op bol.com kun je een ‘leuk bedrag’ overhouden aan de verkoop van je ‘media-artikelen’. Daartoe dien je je aan te melden als ‘2ehands verkoper’. Zou dat verstandig zijn? Het klinkt als 'tweederangsverkoper': net zo onbetrouwbaar als de bijkans spreekwoordelijke tweedehandsautoverkoper - en de 'tweedehands eieren' van G. Reve.

Zo zo. Er wordt gestart met de hak. En nog breekwerkzaamheden op de koop toe! En niet op donderdag, maar vanaf donderdag. Da's ook mooi. Jeuk aan me betonnengoot trouwens. Gelukkig worden de leegstaande woningen gestart tussen 08.00 en 16.00 uur. En geluids overlast! Enig! Helaas is niet alles duidelijk wordt aan gewerkt voor beter begrip?

Klantgerichtheid 2011...

De dessertkaart van een Amsterdams horeca-etablissement: een 'chocolade trio', een 'kaas plateau' met 'kweeperen compote' - het bekende voer voor de spatiepolitie, eigenlijk. Maar wat die kolderieke spaties zo merkwaardig maakt is vooral het contrast met de belendende, correcte spelling van 'rabarbertaartje' en 'mangoparfait'. Zouden die horecacartografen daar nu nooit eens één gedachte, hoe vrijblijvend ook, aan wijden? Hmm. Vermoedelijk kun je dat niet verwachten van iemand die 'lemon cheesecake' vertaalt met 'lemon cheesecake'... 

Toilet in het Amsterdamse fotomuseum FOAM. Hoe veelgebruikt 'disabled toilet' ook is, het is een letterlijke vertaling van het Nederlandse 'invalide toilet'. En dat zal toch niet de bedoeling zijn geweest? En trouwens: wat gebeurt daar eigenlijk met die baby?

Kijk: je hebt bevoegde en onbevoegde gebieden. En dit hier is dus een onbevoegd terrein. Daar geparkeerde auto's krijgen een waarschuwing. Maar geen extra waarschuwing. Dit is trouwens een herhaling. Van een eerder bordje.

Bord in de fietsenstalling onder station Amsterdam-Amstel. 'Werken aan verbetering', dat is altijd goed. Maar hebben de fietsenstallers daar 'begrip' voor? Begrip vragen voor iets positiefs - of in elk geval iets wat als zodanig wordt gepresenteerd: het is een beetje raar. Het gaat natuurlijk om begrip voor eventuele hinder die onvermijdelijk is voor de 'verbetering'. Maar het lijkt erop dat ProRail zich tegenwoordig maar vast van tevoren verontschuldigt voor haar werk. En dat is geen kwaliteitsgarantie voor de werkzaamheden en de communicatie daarover - zeker niet als je geen woorden als 'hinder' of 'overlast' in de mond durft te nemen.

Een originele trap van vergelijking op de menukaart van het Chinese restaurant. Dacht u gewoon 'heet', 'heter' of 'heetst' te bestellen? Nee hoor: beginners kunnen hier gewoon 'iets hete' krijgen, gevorderden bestellen 'hete', en voor de durfals is er 'heter'. Heel bescheiden eigenlijk.

De Taaldokter herinnert zich met een glimlach de vriendelijke Indiër die hem, op zijn vraag of het bestelde gerecht wel echt ‘hot’ was, antwoordde: ‘Yes, very hot’ - en vervolgens zijn  tafelgenoot, die iets milders wilde, op de kaart een gerecht aanwees waar ‘medium’ achter stond en wantrouwend informeerde of dat wel echt mild was, enthousiast verzekerde: ‘Yes yes, very very medium!’

In het decembernummer van Onze Taal vraagt Frank Jansen de lezers of ‘kunstomschrijvingen helderder moeten’. Kunst zou ‘in een kwade reuk’ staan, wat zou blijken uit het verlagen van subsidies, en de protesten daartegen zouden niet overtuigen, wat weer zou komen doordat het publiek ‘niets van kunst snapt’ - door de ontoegankelijke teksten uit de kunstwereld...

Hoe dit ook zij, de vraag is interessant. Volgens Jansen kan enerzijds worden beargumenteerd dat kunstomschrijvingen helderder moeten, omdat ze ‘een dienende functie’ hebben, en die alleen goed vervullen als de schrijfstijl geen extra barrières opwerpt; juist de complexiteit van het onderwerp zou vragen om begrijpelijke formuleringen. Jansen suggereert dat de wíl om duidelijk te schrijven ontbreekt uit misplaatste arrogantie.

Anderzijds is volgens Jansen verdedigbaar dat kunstomschrijvingen juist niet helderder hoeven, omdat het onmogelijk is om simpel te schrijven over dergelijke complexe zaken. ‘Echte kunst’ zou zich door haar aard onttrekken aan de mogelijkheid van beschrijving, en pogingen daartoe zouden leiden tot ongewenste trivialisering. Die ‘echte kunst’ zou direct aanspreken, waarna eventueel verdieping volgt, in plaats van andersom. Bij ‘grote kunst’ zouden teksten dus onnodig en storend zijn, bij ‘andere werken’ nutteloos.

De taal van recensies, flapteksten, bijschriften bij exposities en programmaboekjes kent haar eigen clichés met een hoge mate van abstractie, ongeacht de desbetreffende kunstvorm. Schaamteloos worden oorverdovende clichés uit de kast getrokken en wordt nietszeggendheid verheven tot norm. Ordinair jatwerk heet dan ‘gebruikmaken van toegeëigende werken’ of ‘intertekstualiteit’. De kunstenaar maakt niet iets, maar 'refereert aan', ‘verwijst naar’, ‘daagt uit’, ‘stelt aan de kaak’ of 'speelt met verwachtingspatronen'. Dit wordt veelal gebracht als een groot pre; het werk heeft dan ‘urgentie'.

Moet die taal helderder? Ja natuurlijk, anders heb je er niets aan, en veel als kunst gepresenteerde zaken hebben wel degelijk baat bij enige achtergrondinformatie. Is dat ook mogelijk? Je zou zeggen van wel: als wetenschapsjournalisten ingewikkelde materie begrijpelijk uitleggen en juristen complexe strafzaken samenvatten voor leken, zou het voor de betere kunstbeschouwer toch mogelijk moeten zijn iets zinnigs te vertellen over een kunstwerk. Het argument dat ‘echte kunst’ zich niet laat duiden is een drogredenering; een soort godsbewijs, verkregen uit diens onkenbaarheid. Daarmee werk je reacties als ‘Ik snap het niet, dus het zal wel kunst zijn’ in de hand.

Kunst – ‘goed’ of ‘slecht’ - laat zich wel degelijk in heldere bewoordingen omschrijven. Dat vage omschrijvingen dus over slechte kunst zouden gaan is een gebrekkige apologie van beperkte schrijvers; duidelijke taal vraagt geen kwaliteit van het onderwerp, maar vooral van de schrijver.

Termen uit de kunstbullshitgenerator dienen daarbij te worden vermeden.

Enfin. Nu maar hopen dat u niet denkt dat dit de Taaldokter is die doet of hij Taaldokter is, spelend met het verwachtingspatroon van mensen die dan denken dat hij het niet zelf is, maar iemand die hem nadoet.

In een Antwerpse lift heet een keuringsinstantie 'keuringsorganisme'. Het woord wekt de indruk dat we hier te maken hebben met een zeer dynamische instelling - niet zozeer door de medewerkers, maar doordat zij zélf een levende entiteit is. In combinatie met liften roept dat de associatie op met de mindere horrorfilm. 'Al kort nadat de eerste sporen van het keuringsorganisme in de schacht waren gesignaleerd, begon de lift kuren te vertonen. Spoedig bleek dat het organisme diep in de cabine zelf was doorgedrongen. Toen de uitlopers na een week niet alleen de wanden aan de binnenzijde hadden overwoekerd, maar op alle etages uit de liftschacht begonnen te groeien, werd de lift buiten werking gesteld.'

Deze foto werd de Taaldokter toegestuurd, vergezeld van de volgende vragen:

'Onlangs was ik in het onvolprezen Zandvoort. Daar probeerde ik een parkeermeter aan de praat te krijgen en mijn oog viel op een opschrift op de betaalautomaat. Daar stond 'fiscaal gebied'. Weet niet wat het betekent, maar ik was onder de indruk. Weet u wat dat betekent? Hoe moet ik mij gedragen in een fiscaal gebied?'

Inderdaad een raadselachtig opschrift. De reguliere betekenis van 'fiscaal', iets als 'de belastingheffing betreffend', lijkt hier niet van toepassing te zijn. De associatie met bijvoorbeeld het Portugese 'fiscalização' - dat zoiets betekent als 'inspectie, controle' - roept de vraag op of 'een gebied waar wordt gecontroleerd' de bedoeling was. Daarover vindt de Taaldokter echter zo snel niets in het Nederlands. Wel meldt Van Dale dat 'de fiscaal' in vroeger tijden een bepaald soort ambtenaar was, en dat met die term ook nu nog wordt verwezen naar een ambtenaar 'van het openbaar ministerie bij de zeekrijgsraden en bij bijzondere gerechtshoven'. Zandvoort? Zeekrijgsraden? Je zou er inderdaad van onder de indruk raken.

Zou gewoon bedoeld worden dat in het 'gebied' betaald moet worden om te parkeren? Dat lijkt een nogal overbodige mededeling op een parkeermeter, die bovendien niet duidelijk is, want wat is dat 'gebied' dan: de gemeente Zandvoort, de wijk, een straal van tien meter rond de parkeerautomaat?

Een opschrift, kortom, dat meer vragen oproept dan beantwoordt - laat staan over hoe je te gedragen in het 'fiscaal gebied'. Tips zijn welkom!

De Taaldokter constateerde het al eerder: Gulpener bier is best drinkbaar, maar de begeleidende, wervend bedoelde teksten die door de typekamer van de brouwerij worden afgescheiden tarten elke beschrijving. Nu toch weer een poging.

Eerst dan maar het raadselachtige 'uiterlijk': 'appelstroopkleur' die tegelijk 'helder' en 'diep bruinrood' is (of 'diep, bruinrood', of diep-bruinrood'?) De combinatie met 'lichtoranje kleurnuances' ('oranje nuances', of toch gewoon oranje?) doet een kater van psychedelische aard vrezen. De 'stabiele schuimkraag' (nee, een loszittende, alle kanten op waaiende schuimkraag, dat is lekker!) met de 'getinte structuur' - nou ja. Maar had de schrijver een toetsenbord zonder komma's? Aan de geur, met die 'volmondige gebrande moutaanzet' (een 'volmondig gebrande aanzet'?) gaan we even voorbij.

Een brievenbus die 'buitendienst' is, intrigerende punten en een verdwaalde komma boven een winkel, een uitzonderlijke sluiting en de keuze uit heerlijke 'desserten' (volgens een autochtoon ga je toch ook niet naar 'concerts' maar naar 'concerten'). Kortom: waar de Vlaming 'zuiniger' heet te zijn op onze taal, wordt het Nederlandse rariteitenkabinet ten zuiden van de grens gewoon voortgezet.

Altijd goed om te merken dat er wordt nagedacht over de opschriften.

De slogan op de 'waardetransportauto's' van 'Brink's' luidt: 'People. Trust. Innovation.' Dat Engels, alla - maar 'Mensen. Vertrouwen. Innovatie.'...; wat is dat voor onzin? Laten we maar drie krachtig klinkende termen achter elkaar zetten, en in elk geval iets met 'innovatie' doen, dan komt het allemaal goed, lijkt de achterliggende gedachte. Heel innovatief. Dat je daar in moet rijden...

En wat stond er, na alle gebruikelijke clichés, op de wijnkaart van restaurant Pompstation? 'Mooi betimmerd met hout'. Het moet toch niet gekker worden...

Daar moest op gedronken worden:

En helaas is het weer dezelfde brouwer die het hier moet ontgelden. Hadden ze die tekstschrijver maar flink door elkaar moeten schudden. Want dit kan niet en dit mag toch niet, zoals men dan zegt. Dat mensen willen geloven, of dat zeggen, dat ze alleen kunnen genieten van iets dat met liefde is gemaakt, alla - zalig zijn de onwetenden en er is toch geen kip die ze gelooft. Erger is die 'fijne mousse structuur'. Echt vervelend wordt het met die 'stuivende en frisfruitige geur met brede accenten van gerst met tonen van zomerbloemen en jong fruit'. Is dit een parodie? Wat de deur dichtdoet is de 'subtiel droge mondbeleving met frisse ronde fruittonen en fris fruitige (hee: hier zijn het inens twee woorden!) mout, korte afdronk met zachte lichtbittere hopfinesse'. Mondbeleving? Hopfinesse? Bah!

Het was trouwens best te drinken.

Ook gerenommeerde instellingen voelen zich heden ten dage genoodzaakt hun klanten akelig populair aan te spreken: eerst bubbels, dan een stukkie viool...