Taalmode

In korte tijd hoorde de Taaldokter twee mensen het werkwoord 'escaleren' gebruiken op hem nog onbekende wijze: met een lijdend voorwerp. Het gebeurde in zinnetjes als 'Ik escaleer dat naar mijn manager' en 'Anders escaleren we de zaak'.

Hij deinsde onwillekeurig achteruit, want hoewel de bedoeling duidelijk was ('Ik ga dit hoog spelen') impliceerde dat 'escaleren' een moedwillige keuze voor buitenproportionele consequenties, en daar is hij geen voorstander van.

Daarnaast stond de subversiviteit die uit de zinnen sprak hem niet aan. Maar vooral was het toch de suggestie dat de spreker de macht bezat om zaken niet 'uit de hand te laten lopen' maar zélf te 'escaleren', die hem tegenstond. Bijna net zo sterk als mannen die geen auto 'hebben' of 'erin rijden', maar minzaam zeggen 'Ik rijd een Porsche' - zichzelf daarmee afschilderend als heersers van het asfalt die met losse teugel wederspannige voertuigen de hunne maken.

Volgens het Parool luidt het meervoud van expert 'experten'. Tuurlijk: De donoren zijn de sponsoren van de experten. Je wordt er niet een van de beste krants mee.

De Taaldokter bespeurt sinds enkele jaren een klemtoonverandering in het aanspreken van lezers, kijkers en luisteraars door kwisboeren, reclamemakers en communicatietypen. Lag de nadruk voor die tijd op de actie of handeling ('Wil je winnen?'), inmiddels draait alles om het persoonlijk voornaamwoord ('Wil jij winnen? bel dan...').

De ongevraagd-tutoyerenden zeggen daarmee niet alleen dat je dus verliest als je niet wint (ernstige nalatigheid), maar benadrukken ook nog eens dat een ander wint als 'jij' niet wint - wat alles nog erger maakt en 'jou' degradeert tot dief van je eigen portemonnee (misdrijf). Het Jij-tijdperk ten voeten uit.

‘Dat zou zomaar kunnen’.
Populaire uitdrukking, wat merkwaardig is, gegeven de manier waarop zij meestal wordt gebruikt: als bepaling bij een conclusie van een betoog dat ontegenzeggelijk moet leiden tot juist die conclusie. En dán volgt ineens: ‘Dat zou zo maar kunnen.’

Het gaat slecht met de economie. De werkloosheid stijgt. De vooruitzichten zijn somber.
- ‘Zou ik ook mijn baan verliezen?’
- ‘Dat zou zomaar kunnen.’

Zomaar. Eigenlijk heeft het er niets mee te maken - of althans: ik heb er niets mee te maken, dat dat even duidelijk is. Maar dat je het wel weet dus.

Maar dat 'zomaar' is dus niet zomaar - het is een rechtstreeks gevolg van de genoemde verschijnselen, het is de conclusie van die argumenten, de logische slotsom.

Waarom dan deze geïnstitutionaliseerde vrijblijvendheid? Vanwege het lekker bangmakerige toontje? Omdat de spreker zich ermee kan onttrekken aan elke verantwoordelijkheid? Zomaar?

Het gebruik van het woord 'letterlijk' als een soort algemeen versterkend bijvoeglijk naamwoord is een bekend fenomeen. Een beetje zoals 'echt'. 

Nu hoorde de Taaldokter iemand zeggen: 'Zo kan ik letterlijk mezelf zijn.' Hoe zou zo iemand het verschil tussen 'letterlijk' en 'figuurlijk' beschrijven? 

En volgens omroep TROS vielen er, 'ook letterlijk, slachtoffers over Murdoch'. Struikelpartij over gestrekte mediamagnaat?

Enfin, de stapel letter-lijken is onafzienbaar.

Snelprater W. Vermeend bij Knevel en Van den Brink op de vraag of het plan om een eurozone te beginnen met de Benelux, Frankrijk en Duitsland een 'serieuze optie' was: 'Dat was een optie die serieus op tafel heeft gelegen.'

Het betekent gewoon 'ja', maar in bepaalde kringen - niet de beste - zegt men van opties graag dat ze 'op tafel liggen' - en zelfs 'serieus op tafel liggen'. Dit zijn dezelfde kringen waarin men 'om de tafel schuift' als er moet worden overlegd.

Journalisten lijken vaak te denken dat zij hun taalgebruik moeten infantiliseren om door te dringen tot het publiek. Let wel: denken -  te oordelen naar het type woorden waarmee dat gebeurt, is dat helemaal niet nodig. Zo wordt er de laatste weken veelvuldig bericht over de 'IMF-baas'. Regelmatig vallen ook termen te horen als 'de baas van de ambtenaren', 'de baas van de publieke omroep', de 'baas van de brandweer', de 'baas van de kernreactor', en ga zo maar door. 

De Taaldokter krijgt daarbij altijd het gevoel of hem in een restaurant door een minzaam glimlachende ober een potje Olvarit wordt voorgeschoteld. Zouden mensen het nieuws werkelijk niet begrijpen als journalisten gewoon 'voorzitter', 'directeur' of 'eigenaar' zeggen? 

Het doet denken aan de hypotheekadviseur die het maar had over 'centjes': 'Het gaat natuurlijk om uw centjes'... In combinatie met 's mans gele overhemd met paarse das reden genoeg de onderhandelingen subiet af te breken en hém een factuur te zenden, in plaats van andersom.

Tijdens die 'Nederlandse Veteranendag' werd ook weer het nieuwe 'Niet wegkijken'-mantra gemurmeld; op de vraag waarom zo'n dag goed was, zei een veteraan: 'Omdat Nederland niet wegkijkt'. Niet wegkijken. Het gebeurt steeds vaker.
- 'Wat zit je daar te doen?'
- 'O, ik ben even niet weg aan het kijken.'
Zelfs onze premier meende het te moeten zeggen na de schietpartij in Alphen. Nogmaals: waar komt toch dat paranoïde idee vandaan dat Nederland zou willen 'wegkijken'?

Op zondagochtend wordt Nederland verblijd met tv-uitzendingen van de BOS (de Boeddhistische Omroep Stichting). Afgelopen week had iemand het daar over ‘bezig zijn met boeddhisme’: ‘Nadat ik een tijd heel intensief was beziggeweest met boeddhisme, ontdekte ik ....’ – iets in die trant.

Bezig zijn met. Heerlijke, multifunctionele uitdrukking. Poly-interpretabel ook. Met de interessante suggestie van een concrete activiteit, zoals in 'doende zijn'. Maar 'ik ben bezig met het schrijven van een boek' is een stuk concreter dan bezig zijn met 'boeddhisme', met 'de islam', met 'het WK', met 'de man/vrouwverhouding', met 'jezelf', met 'de kou', met 'arbeidsmarktproblematiek'... De lijst mogelijkheden is schier eindeloos.

Dit 'bezig zijn met' is vaak eigenlijk niets anders dan ‘ergens wat ongearticuleerde gedachten over hebben’, of ‘ergens door in beslag worden genomen’ - en dat klinkt een stuk minder positief.

De Taaldokter sloot het telefoongesprek af: ‘Tot snel!’ Het wat lijzig uitgesproken antwoord kwam onmiddellijk: ‘Is goed.’

Is goed. Als afsluitend antwoord. Variant: ‘Is OK.’ Ook al gehoord:
- ‘Veel succes!’
- ‘Is goed.’

- ‘Hartelijk dank!’
- ‘Is goed.’

Is goed. In winkels, aan de telefoon, in persoonlijke contacten met vrienden maar ook met wildvreemden. Dat dodelijke vermoeide, die nauw verholen neerbuigendheid ook. Alsof je zuchtend een lastig kind tevredenstelt. Is goed. De nieuwe wellevendheid. Wel reageren, maar tussen neus en lippen even de nadruk leggen op de verleende gunst: jij bent degene die hier in de positie verkeert om toestemming te verlenen. Tot ziens? Succes? Ja, hoor jongen, is goed. Nog net niet gevolgd door ‘wat jij wilt’, of ‘’t Is jouw feessie’.

Is goed-zeggers zeggen nooit meer ‘geen dank’, ‘graag gedaan’ of ‘tot je dienst’, maar 'is goed' dus - en soms ‘alsjeblieft’ – of, liever nog: ‘asjeblief’.
- ‘Hartelijk dank voor dit interview.’
- ‘Asjeblief / Is goed.’

Is goed weerspiegelt een wereldbeeld waarin bescheidenheid geen deugd is, maar een ziekte. Niet meer doen. Is goed?

Nog even over die 'kinderwens', vandaag in Trouw:

Wij zijn dol op ziektebeelden. Ze helpen ons om allerlei alledaagse verschijnselen te institutionaliseren – ‘een plekje te geven’. Heetten vervelende kinderen vroeger gewoon ‘lastig’, later werden zij ‘hyperactief’, tegenwoordig hebben zij ‘ADHD’. (De ouders: ‘We zijn zó blij dat het eindelijk een naam heeft.’) Deze tendens blijkt ook uit de vele, enigszins medicaliserende beschrijvingen in termen van ‘gedrag’: wie wegloopt 'vertoont vluchtgedrag', wie winkelt 'koopgedrag' en wie een reisje maakt ‘reisgedrag’. Veel van dat ‘gedrag’ komt voort uit een ‘vraag’. Zo gaan mensen bepaald ‘zoekgedrag vertonen’ omdat zij ‘rondlopen met een informatievraag’. En waar blijkt dat uit? Uit de ‘signalen die zij afgeven’. Een soort symptoombeschrijvingen uit de medische encyclopedie.

Deze medicalisering van ons taalgebruik wil het debat nogal eens vertroebelen. Ook de huidige discussie over oudere vrouwen die alsnog een kind willen wordt gedomineerd door zo’n woord: ‘kinderwens’. Ergens in het recente verleden is ‘een kind willen’ – of, nog erger: ‘nemen’ – vervangen door ‘een kinderwens hebben’. En als die wens wordt vervuld krijgen we niet een kind, maar wordt onze ‘kinderwens gerealiseerd’.

Het is een lief, beetje sprookjesachtig woord, dat associaties oproept met vallende sterren en goede feeën: ‘Ik wenste... dat ik een kindje had!’ Tegelijkertijd lijkt het een onontkoombare aandoening: op zekere leeftijd word je nu eenmaal getroffen door ‘kinderwens’. En op www.kinderwens.nl kunnen mensen met een ‘niet-gerealiseerde kinderwens’ bijpraten met ‘lotgenoten’. Je krijgt die ‘kinderwens’ ongeveer zoals je griep krijgt. Met onbepaald lidwoord (‘Ik heb een kinderwens’), zonder lidwoord (‘Ik heb kinderwens’) – en het is zelfs al waargenomen met bepaald lidwoord (‘Ik heb de kinderwens’). Dit suggereert verschillende gradaties van ziekte, net zoals in ‘Ik heb een griepje’, ‘Ik heb griep’ en ‘Ik heb de griep’.

Wie zegt te lijden aan ‘kinderwens’ onttrekt zich daarmee aan kritiek. Niet alleen door die eufemistische lieflijkheid van het woord, maar vooral door dat medicaliserende gebruik – je vraagt immers ook niet aan iemand met griep of hij daar niet te oud voor is. En dat ‘vluchtgedrag’ is jammer voor de discussie.

De Taaldokter vertoont nog even wat kritisch gedrag.

We leven in tijden van institutionalisering. Niet alleen wordt er 'gedrag vertoond' (van vlucht- tot koop- en agressief gedrag), men heeft ook geen hulp meer nodig, maar heeft een 'vraag'. Nu ging het op tv over een ‘straat voor schizofrenen’, waarvan de bewoners met een ‘zorgvraag’ rondliepen. Want wie veel schizofreen gedrag vertoont krijgt vroeg of laat een zorgvraag.

Vanwaar toch die perfide terminologie, die mensen reduceert tot statistiekjes van 'vertoners' en 'vragers'? Ter meerdere eer en glorie van de beleidsjargonfetisjist en diens technocratische wereldbeeld?

Nog één keer: wie 'vluchtgedrag vertoont' vlucht; wie 'koopgedrag vertoont' winkelt; wie 'agressief gedrag vertoont' slaat erop; en wie een 'zorgvraag' heeft, heeft hulp nodig. Tot zover de gewonemensentaalvraag.

Weer een nieuwe in de uitdijende lijst  '-gevingen', '-stellingen', '-belevingen', '-patronen', '-pakketten', '-bestekken' en '-tieken': Het Parool rept van 'spanningsveld' in plaats van gewoon 'spanning'. Niet slechts de 'spanning' of de 'spanningen' worden onderzocht, maar meteen het gehele 'spanningsveld'. De grasmat zal eerst worden betreden door enkele gespecialiseerde vooruitgeschoven verkenners, zodat experts eventuele mijnen onschadelijk kunnen maken, waarna de grondtroepen het spanningsveld zullen binnenvallen. Spannend.

Lijkt er een tendens te zijn om oorspronkelijk alleen overgankelijke werkwoorden ook onovergankelijk te gebruiken (De planning wijzigt wekelijks, Je kleren combineren prachtig), het omgekeerde komt ook voor, bijvoorbeeld bij het werkwoord 'onderhandelen'. In de tv-reclame van boekingwebsite Prijsvrij wordt gezegd: 'Waar je ook naartoe wilt, de beste deals hebben wij al voor je onderhandeld'. Deals onderhandelen. Invloed van het Frans (négocier) of het Engels (to negotiate)?

Waarschuwing:
op de 'Kennisdag ruimtelijke sector 2011' komt 'een inspiratieve presentatie over hoe Social Media is in te zetten bij Ruimtelijke Planvorming'. Let op de eerbiedige hoofdletters voor het eigen vakgebied in 'Ruimtelijke Planvorming'. Net zo min als deze ironisch bedoeld lijken zijn, is het rare woord 'inspiratief' dat, vreest de Taaldokter.

Al eerder merkten we 'inspirationeel' op, als alternatief voor het zolangzamerhand door niemand die zichzelf serieus neemt nog gebezigde 'inspirerend'. Blijkbaar was dat nog niet genoeg. Inspiratief. De Taaldokter vindt het een wat frustratieve ontwikkeling.

De Taaldokter constateerde het al eerder: enigszins denigrerend verwijzen naar mensen door een beleefdheidsvorm te gebruiken rukt op. Een verwarde patiënt is 'die mevrouw', voetballer en coach die protesteren tegen een rode kaart zijn 'de heer Bovenberg en de heer Pastoor', en W. Holleeder is een 'meneer'. Dit komt tegelijk ironisch ('Ik noem hem wel "meneer", maar u en ik weten dat... etc.'), en belerend over ('Ze is wel gek, maar ik blijf heel netjes "mevrouw" zeggen). Een vervelende combinatie.

Een vergelijkbaar fenomeen in - al dan niet verrassend - de taal van winkeliers en horeca-uitbaters ademt eenzelfde onuitstaanbare superioriteit van de spreker. De middenstand is 'meneer' en 'mevrouw' voorbij.

Steeds vaker hoor je daar 'heer' (en soms ook 'dame') als aanspreekvorm. Was het gebruikelijk te worden aangesproken met 'Dag mevrouw' en 'Alstublieft meneer', nu is het 'Dag dame' en 'Alstublieft heer' - en niet zelden kortweg 'Dame...' of 'Heer...'. Misschien wel juist omdat 'dame' en 'heer' oorspronkelijk beleefder zijn dan 'mevrouw' en 'meneer' komt dit onnatuurlijk, overdreven en daardoor denigrerend over. Dat zit 'm ook in het ritme en de klemtonen. Is de ober of winkelbediende bij gebruik van 'Alstublieft meneer' gedwongen de laatste lettergreep te beklemtonen en aldus duidelijk hoorbaar het woord 'meneer' uit te spreken, bij 'Alstublieft heer' lijkt hij dankbaar dat 'heer' bijna te kunnen inslikken. De Nieuwe Lompheid.

Zie ook:
De heer Bovenberg en de heer Pastoor
Willem Holleeder is een meneer

Wanneer de ontwikkeling begon, weet de Taaldokter niet, maar de uitdrukking ‘klaar zijn met’ lijkt dé manier te worden om je onvrede met iets of iemand te verwoorden - vaak voorafgegaan door ‘zó’ of ‘helemaal’. Een willekeurige internetselectie:

• Koster helemaal klaar met 'heisa'
• AZ is helemaal klaar met spoorloze Jonathas
• CDA Noord-Holland nu al klaar met PVV
• Heineken is helemaal klaar met Sjoerd Kooistra
• Bak Nielsen 'helemaal klaar' met Friese fans
• Helemaal klaar met de vuvuzela
• Hannover is helemaal klaar met Schlaudraff
• Patty Brard helemaal klaar met realitysoap!
• Giel Beelen: 'Helemaal klaar met The Voice'
• Vrouwen zijn helemaal klaar met roze bling bling gadgets
• Anouk is helemaal klaar met baby's
• Helemaal klaar met 2010!
• Ik ben he-le-maal klaar met de iPhone
• Helemaal klaar met die sneeuw!

Er blijkt zelfs een boek Zo klaar met jou! te bestaan. ‘Pasta? Daar ben ik zó klaar mee’, hoorde de Taaldokter laatst. Onsympathieke uitdrukking, vond hij. Waarom? Ten eerste drukt zij meer uit dan alleen iets als ‘voor mij heeft zij/hij/het afgedaan’; er zit ook een connotatie in waarmee de spreker zich enigszins superieur toont aan het object van diens onvrede: ‘Ik besteed er mijn kostbare tijd niet meer aan. Ik heb haar/hem/het afgehandeld’: missie volbracht, object kaltgestellt. Daarnaast ademt de term iets koppig definitiefs: ‘Die heeft het voorgoed verknald, wat er verder ook gebeurt’. Op de achtergrond speelt dan nog de oudste betekenis van ‘klaar’ mee: helder, duidelijk, onomwonden: ‘En dat zeg ik gewoon zoals het is.’ Tot slot is de uitdrukking een wel erg gemakkelijk containterbegrip om toch zeer diverse onlustgevoelens te uiten.

Welke gevolgen deze ontwikkeling heeft voor de interpretatie van koppen als ‘Helemaal klaar met revalidatie’, en of op een uitroep als ‘De koffie is klaar!’ binnenkort gereageerd zal worden met de vraag ‘Waarmee?’, is nog onduidelijk.

Maar de Taaldokter is helemaal klaar met ‘klaar zijn met’: geborneerde ‘zeggen-wat-je-denkt’-retoriek van taalgebruikers als verwende kinderen. Afgelopen. Einde verhaal. Over en sluiten. Finito. Passé. Schluss. Aus. Basta. Terug naar de studio in Hilversum.

Dat het in verband met de brand in Moerdijk (de 'verschrikkelijke / afschuwelijke / dramatische' brand, lijkt iedereen zich weer verplicht te voelen daar aan toe te voegen) in de media gebezigde werkwoord 'uitregenen' hier en daar wordt gedefinieerd als 'verwijdering door regen van radioactieve deeltjes in de atmosfeer die ontstaan zijn bij een kernexplosie' zal de omwonenden niet vrolijk stemmen.

De windhandel in 'redengevingen', 'taakstellingen', 'smaakbelevingen', 'verwachtingspatronen', 'maatregelenpakketten'en 'tijdsbestekken' woekert voort: nu hoorde de Taaldokter weer spreken over 'een lage prijsstelling', terwijl 'een lage prijs' werd bedoeld. Qua geld betreft kost het financieel toch niet duur om dat dan gewoon te zeggen?

Zie ook hier.
 

Is het schijn, of mag 'een professionaliseringsslag maken' tegenwoordig weer gewoon 'efficiënter werken' heten?

En waar gaat het om, bij het voorkomen van zo'n 'zedenzaak'? Nou, volgens de 'deskundige' mevrouw dat er 'professionals' zijn die 'iets kunnen met signalen'. De Taaldokter gelooft dat ze nog een voorbeeld gaf, maar toen was ze hem in elk geval al helemaal kwijt, verloren als hij zich had in fantasieën over geheime tekens, esoterische codes en klop- en rooksignalen die werden ontcijferd door in unifomen gestoken beroepsontcijferaars. Een stukje signaal waar hij wel wat mee kon.

Tijdens een van de vele voetbalpraatprogramma's waarmee de Nederlandse televisie is gezegend merkten twee deelnemers achter elkaar op dat het 'toch onbestaanbaar is, twee coaches bij een topclub die niet met elkaar praten' (over de vermeende communicatieve kloof tussen M. Jol en D. Blind bij Ajax). Een halve minuut nadat de eerste het woord in de mond had genomen sprak de tweede het uit. 'Onbestaanbaar.' De Taaldokter meende hem er vergenoegd op te zien nakauwen.

Dit tv-landschap is het Land der Blinden en in dit soort programma's is Eenoog koning. Daarom spreekt dit soort mannen daar niet over 'mogelijk' en 'onmogelijk', maar over 'bestaanbaar' en 'onbestaanbaar'.

Zij bedoelden trouwens niet letterlijk 'onmogelijk', maar onmogelijk in de zin van 'dat moet toch niet mogelijk zijn'. Hetzelfde type man gebruikt daar in een ander métier een vergelijkbare uitdrukking voor: 'Het kan toch niet zo zijn dat...' - veelal aangevuld met 'in dit land', en meestal volgt er dan iets met 'met z'n allen'. Maar waar het over gaat kan dan dus altijd wél. Het is bestaanbaar.

Een tweet over wat bepaalde politici zouden moeten doen: 'naar hun achterban luisteren en over hun eigen schaduw heen kijken'. Dat is weer eens wat anders dan dat inmiddels al vertrouwde maar in eerste instantie net zo onbegrijpelijke - en nu eigenlijk nog steeds, om eerlijk te zijn - schaduwspringen.

Ook hier weer die associatie met lange namiddagschaduwen in oude westerns. En ook hier lijkt iets bedoeld te zijn als 'ruimdenkend zijn', 'de blik verruimen'; eigenlijk het ouderwetse 'verder kijken dan hun neus lang is' - maar dat zal wel weer te denigrerend klinken.

Transparantie is een toverwoord. Typisch genoeg vooral in overheidsteksten, niet zelden in combinatie met het holle 'voorbeeldfunctie' - helaas veelal in niet bijster inzichtelijke constructies en terminologie.

Tuurlijk, jongetjes die de naaktheid van de keizer onthullen - zoals Wikileaks - zijn welkom in een wereld die bol staat van de verbloemende, verzachtende en verhullende taal. Vervelend is echter dat dit evangelie van de transparantie dermate driftig wordt gepredikt, dat het gebruik van sommige termen op zichzelf tegenwoordig al waardevol schijnt: 'helderheid geven'; 'duidelijkheid verschaffen'.

Een politicus die zegt dat hij 'alleen maar duidelijkheid wil geven' over iets, heeft daarmee de discussie al bijna gewonnen. Schijntransparantie waarbij niemand gebaat is. Duidelijk praten, dat zou helpen.

De Taaldokter heeft een hekel aan lijstjes, maar als hij dan toch een term mag nomineren als vervelendste van de afgelopen jaren, is het wel 'verschil maken'. Vermoedelijk overgenomen uit het Angelsaksische taalgebied waar zij al langer een prominente rol speelt (to make a difference), heeft deze uitdrukking zich in rap tempo een stevige positie in de Nederlandse taalmode verworven. Zij ligt inmiddels steeds meer lieden die het even niet meer weten in de mond bestorven - waarom immers zelf iets verzinnen als een cliché volstaat?

Politici, sporters, hulpverleners, werknemers, ondernemers, kinderartsen, huisschilders, ouders, iedereen lijkt tegenwoordig 'het verschil te maken'. Maar tussen wat dan in 's hemelsnaam? Wat betekent het als 'wethouders en gemeenteraadsleden het verschil kunnen maken tegen de verkeerde keuzes van het kabinet' (de PvdA), als 'je verschil kunt maken in een wereld die de jouwe niet is' (human.nl), als je schrijft: 'Operational Excellence: het verschil maken' (Twynstra Gudde), als 'mensen die het verschil maken taart ontvangen' (agenschap.nl), als 'Van Persie het verschil kan maken' (AD)? - et cetera ad infinitum.

Wat ermee wordt geïmpliceerd is helder: wie 'verschil maakt' is goed bezig. Met het bepaalde lidwoord 'het' helemaal: 'het verschil maken' - dat uiterst belangwekkende 'onderscheid' dat we allemaal kennen...

Omdat 'verschil maken' net zo multifunctioneel en poly-interpretabel is als 'goed bezig zijn' (het kan betrekking hebben op voetballen, ondernemen, politiek bedrijven en op nog een heleboel andere, minder helder te definiëren bezigheden) is de populariteit van de uitdrukking logisch. Het lijkt er zelfs op lijkt dat 'verschil maken' een (samengesteld) onovergankelijk, zelfstandig samengesteld werkwoord aan het worden is, zoals 'gelijkmaken' dat is in de sportwereld - weliswaar nog nauwelijks aaneengeschreven, maar dat wekt geen verwondering, aangezien ook woorden als 'bekendmaken', 'kennismaken', 'losmaken', 'waarmaken', en 'zwartmaken' vaak los worden geschreven.

De Taaldokter vandaag in Trouw over de betekenisinflatie van 'duurzaamheid' - en over lijstjesmoeheid. Kijk hier voor een pdf.

De rage zet maar door: nu weer in het Parool.
Zie ook hier, hier en hier.

Met de introductie van het begrip 'duurzame persoon' (uitgesproken als 'duusme psoon') of 'duurzame Nederlander' (zie bijvoorbeeld hier) heeft de inflatie van het begrip 'duurzaam' een voorlopig nieuw hoogtepunt bereikt.

De betekenis van de term evolueerde van 'lang meegaand' tot allerlei varianten op de definitie van 'duurzame ontwikkeling' van de commissie Brundtland: 'een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder daarbij de behoeften van de toekomstige generaties in gevaar te brengen'. Inmiddels is het een gemakkelijk containerbegrip geworden, een modieuze vergaarbak voor wervend bedoelde intenties. Anno 2010 laten zichzelf respecterende grote of kleine ondernemers (en overheden) - van banken en havens tot afvalverwerkers en hotels - in lijvige rapporten, of minstens op websites, in veelal hoogdravende bewoordingen weten hoe 'duurzaam' zij 'ondernemen' ('Na de nulmeting wordt een lichtplan gerealiseerd waarin de mogelijkheden van duurzame verlichting worden geïnventariseerd').

Daarbij laten zij meestal na het begrip te definieren, wat jammer is, want daardoor blijft de bedoeling onduidelijk. Meestal wordt de term in omtrekkende bewegingen beschreven: 'Duurzaamheid draait om...', 'gaat om...', of - nog erger - 'gaat over...' Waar het dan 'over gaat'? Nou: over 'de toekomst van onze planeet' bijvoorbeeld, of over people, planet en profit, of over 'toekomstbestendigheid' (raar, want het gaat niet om bestendigheid tegen de toekomst maar om bestendigheid van de toekomst tegen huidige ontwikkelingen). De Taaldokter zelf kwam niet verder dan 'duurzaamheid is de leefbaarheid van de toekomst' (in het duurzaamheidsverslag van de gemeente Amsterdam over 2009).

Kun je van een product of een proces met enige goede wil nog zeggen dat het 'duurzaam' is (een energiezuinige auto of een rookzuiveringsmethode), van een persoon is dat wel erg gekunsteld: aansluitend bij de Brundtland-definitie is dat niet iemand die 'lang meegaat', maar iets als 'iemand die zich zo ontwikkelt dat de huidige wereldbevolking in haar behoeften voorziet zonder de komende generaties te beperken om in hun behoeften te voorzien'. Of zou het zijn: 'iemand die energie bespaart'? Of misschien: 'iemand die jongeren kansen biedt'? Of toch: iemand die het economische systeem wil hervormen? Of: iemand die 'staat' voor goed onderwijs?

Kortom: wat de term betekent blijft onduidelijk, terwijl wat er gebeurt meestal heel concreet en helder is: geen investeringen in landen met twijfelachtige regimes, korting op havengeld voor 'schone schepen', recycling van afval, hergebruik van handdoeken. Wat eigenlijk bedoeld wordt met al dat Duurzame Dingen Doen is niet meer dan: je gezonde verstand gebruiken.

En wat maakt dat een duurzaam 'persoon'? Gewoon: een verstandig mens. In dat licht is het twijfelachtig dat die lijst met 'duurzame Nederlanders' voornamelijk bestaat uit (blanke, middelbare) mannen. Zij kunnen het wellicht niet helpen dat ze er op staan, maar degene die weer eens zo'n lekker ogende lijst meent te moeten samenstellen kan niet genoeg worden gewantrouwd - overigens net zoals instellingen die 'duurzaamheid' opnemen in hun 'visie' of 'missie'. De Taaldokter is duurzaamheidsmoe.

In de aankondiging van een workshop Customer Experience Marketing leest de Taaldokter: 'Klantbeleving is het nieuwe merk! Hoe zorg je dat je beloftes waargemaakt zijn in de praktijk en dat je klanten de juiste klantbeleving krijgen?'

Eerder schreef de Taaldokter hier over 'smaakbeleving'. Niet de 'smaak' dus, nee: de 'beleving' - in dit geval een 'intens complexe smaakbeleving'. Een naar woord, maar wel gevormd volgens een logisch procédé: smaakbeleving is de beleving van de smaak door degene die proeft, de manier waarop de proever de smaak ervaart.

Bij dit 'klantbeleving' is iets anders aan de hand: volgens de tekst gaat het immers om de 'klantbeleving' van de klant! (En dus niet om de 'productbeleving', of gewoon 'de beleving', wat je zou verwachten.) Dat is net zoiets als 'de smaakbeleving van het bier'. Onzin dus, en een typerend staaltje navelstaarderig formuleren. Waarschijnlijk wordt tijdens de workshop aangeraden de 'beleving' van producten te testen door proefpersonen te vragen; 'Wat is uw klantbeleving?' Het doet denken aan de gemeente die 'Bewonersbrief' schrijft boven brieven aan burgers.

Dit alles nog afgezien van dat volslagen onzinnige 'klantbeleving' als 'merk', geheel conform de in bepaalde kringen populaire aanname dat het zinvol is dingen, ideeën en zelfs mensen als 'merk' 'in de markt te zetten'; de Taaldokter is niet bijster gek op dergelijke 'merkbeleving'.

Bij voorbaat excuses, de Taaldokter tekent alleen maar op wat hij hoort, en soms is dat niet best. Nu weer, twee Amsterdamse meisjes in gesprek, nauwelijks te verstaan, tot één van de twee luid en duidelijk, op verontwaardigde toon, sprak: 'Alles naar de kut gebracht... Alles naar de kut gebracht.' Wat het betekent durft de Taaldokter nauwelijks te bedenken, een zoektocht op internet levert weinig begrijpelijks op, maar veel goeds zal het niet zijn. Tips zijn welkom.

De Taaldokter kondigde al eerder aan het te zullen hebben over het woord 'randvoorwaarde'. Dat schoot er even bij in, totdat hij de term vanmorgen weer eens las, in de Volkskrant online: de regering vindt afschaffing van de numerus fixus voor de studie medicijnen 'een randvoorwaarde voor goede marktwerking in de zorg'.

Misschien een wat cryptisch voorbeeld om mee te illustreren dat mensen die 'randvoorwaarde' zeggen altijd gewoon 'voorwaarde' bedoelen (maar zo hun redenen hebben om dat dus niet te gebruiken). En er zullen vast mensen zijn die beweren dat het hier niet gaat om een keiharde voorwaarde, een conditio sine qua non, maar meer om een soort bijkomstige voorwaarde waaraan ook moet zijn voldaan.

Maar dat is dus een voorwaarde. 'Randvoorwaarden' bestaan niet. Dat blijkt ook uit de definities van het begrip. Bijvoorbeeld: 'voorwaarde die noodzakelijk is bij de bepaling binnen welk kader een proces of plan zich dient te ontwikkelen'. Een 'voorwaarde waaraan het kader moet voldoen', daar kun je je nog iets bij voorstellen, hoewel ook dat gewoon een voorwaarde is, maar dit? Of: een 'voorwaarde die het kader vormt waarbinnen een bepaald proces zich gaat of kan gaan afspelen, essentiële voorwaarde'. Ook dat is een voorwaarde; hier zelfs eigenlijk een 'essentiële voorwaarde'. Dat geldt ook voor 'bijkomstige voorwaarde die echter wel noodzakelijk is voor het te bereiken doel'. En wat te denken van de online Van Dale: 'bijkomstige voorwaarde waaraan voldaan moet zijn'? Een voorwaarde waaraan voldaan moet zijn - je moet er maar opkomen.

Je kunt je best voorstellen dat het - in uitzonderlijke gevallen - nuttig is 'randvoorwaarden' te gebruiken, bijvoorbeeld in relatie tot aard en status van andere voorwaarden die meer direct betrekking hebben op het onderwerp. Dat klakkeloze  'randvoorwaarde' lijkt het bijna altijd afdoende 'voorwaarde' echter te verdringen.

Enkele van de talrijke voorbeelden:

• 'Veiligheid is een essentiële randvoorwaarde voor kwalitatief goed onderwijs';
• 'Prijs belangrijkste randvoorwaarde voor koopgedrag in de Nederlandse detailhandel';
• 'Een herkenbare wijk is de randvoorwaarde om aan sociale opbouw te werken';
  en ga zo maar door, om met G. Wilders te spreken.

Alleen al aan de belendende terminologie ('kwalitatief goed'. 'koopgedrag', 'aan sociale opbouw werken') valt af te lezen dat het ook hier gaat om Verdoezelende Dikdoenerij, net zoals bij de 'redengevingen', 'vraagstellingen', 'smaakbelevingen', 'verwachtingspatronen' en 'maatregelenpakketten' van gisteren. Kortom: dat negeren van het vertrouwde 'voorwaarde' moet maar eens afgelopen zijn. Onconditioneel.

Naar aanleiding van het debat over de regeringsverklaring vraagt men zich op Twitter af waarom mensen 'redengeving' zeggen als ze gewoon 'reden' bedoelen ('net zoiets als 'vraagstelling' in plaats van 'vraag').

Er zijn nog wel meer voorbeelden. Wat dacht u van allerlei soorten 'beleving', in plaats van het woord waarom het gaat: die vermaledijde 'smaakbeleving' bijvoorbeeld. Of het bekende 'verwachtingspatroon' waar het gewoon gaat om 'verwachting'. Om nog maar te zwijgen over 'maatregelenpakketten'.

Hoe langer hoe interessanter - én ondoorzichtiger. Gebakken lucht dus. De reden? Dikdoenerij en neiging tot verdoezeling.

Een enkele uitzondering daargelaten, is de taal der voetballers eerder trendvolgend dan trendsettend. Niet verwonderlijk, anders waren ze geen voetballer geworden. Daarbij valt op dat de overgenomen terminologie vaak uit softe hoek komt. De Taaldokter roept het bijvoorbeeld door R. Koeman zo graag op lijzige toon gebezigde buurtwerkersjargon in herinnering: 'Het gaat ook om een stukje vertrouwen.'

Gisteravond maakte Ajax-speler D. de Zeeuw een doelpunt, na 'een mindere periode'. Vervolgens sprak hij, volgens het Parool: 'Ik voel al weken dat ik me weer goed voel, nu komt het er eindelijk uit.' Ik voel dat ik me goed voel. Bedoelend: ik voel me goed. Suggererend: ik voel het, dus het is zo. De autoriteit van het gevoel. Hij voelde dat natuurlijk al veel eerder, maar merkte dat de trainer bij zichzelf voelde daar nog problemen mee te hebben. Dit zei natuurlijk niets: De Zeeuw kon best voelen dat hij zich goed voelde, maar eigenlijk als een krant spelen.

Onmiddellijk schoten de Taaldokter de lieden te binnen die zo modieus vanuit de superioriteit van het Gevoel spreken: 'Ik merk dat er nog steeds sprake is van een afstand. Ik voel steeds sterker dat ik daar iets mee moet doen.'

En hij kreeg het gevoel dat hij voelde dat hij zich best okee voelde, maar zich in werkelijkheid uiterst belabberd voelde.

De Taaldokter kan nóg bevangen worden door onwillekeurige huiveringen wegens de gedachte aan lieden die spreken over hun 'kinderwens' - of, abstracter, 'kinderwens' in het algemeen, als was het verschijnsel waarnaar de term verwijst een ziekte, en iets wat iedereen zomaar moet pikken, en had de kinderbijslag niet al twee generaties geleden moeten worden afgeschaft - het kan altijd erger. Dat bleek toen hij tv-mastodont A. Knevel zonder blikken of blozen bij herhaling hoorde reppen van 'doodswens', daarmee verwijzend naar wat tot voor kort fraai eufemistisch 'doodsverlangen' heette.

'Blij dat je er weer bent. Was je ziek?'
'Neuh, beetje last van doodswens.'

Die constructies met -wens worden gevormd volgens een 'hospitaliserend', en, vreest de Taaldokter, productief procédé: het gaat om een vorm van 'wens', dus ja, je kunt er verder weinig aan doen. Overbevolking? Sorry, kinderwens. Somber? Sorry, doodswens. Benieuwd wanneer de eerste inbreker begint over zijn 'geldwens'. Maar nu is het mooi geweest. Slaapwens.

De Taaldokter kreeg een brief van Van Lanschot Chabot, die een werkelijk zeer anachronistische sfeer ademde.

Er werd gul gestrooid met de bekende altmodische termen 'uw eigen online omgeving', 'nieuwe online dienstverlening', 'u nog beter van dienst zijn', 'tijdstip dat u het beste uitkomt', dat je je afvraagt waar die lui de afgelopen tien jaar geweest zijn, maar dat was het ergste niet. Dat waren namelijk de volledig verjaarde, opgeblazen termen waar we blijkbaar nog steeds niet van verlost zijn.

Zo stond er over verwachte mogelijkheden op de website: 'Wij informeren u hierover zodra Mijn Chabot met deze functionaliteit uitgebreid is.' Deze functionaliteit. 'Deze functie' dus, 'deze mogelijkheid'; 'zodra dit kan', eigenlijk. Blijkbaar uit een handleiding uit 1989 begrepen dat je mogelijkheden 'functionaliteiten' noemt.Bah.

En even verderop: 'Het is mogelijk dat deze brief meerdere malen op uw adres wordt bezorgd; wij zijn wettelijk verplicht om aan iedere bij ons gegegistreerde relatie de activeringscode persoonlijk te communiceren.' Daarvan rijzen de haren je toch te berge. Het valt natuurlijk niet uit te sluiten dat meer personen op één adres zaken doen met deze verzekeraar, maar de formulering wekt de grappige suggestie te voldoen aan de eis mensen adequaat te informeren door ze meerdere keren dezelfde brief te sturen. Wat nog grappiger wordt doordat ze het ook zeggen. Vervolgens de genadeslag in de vorm van dat 'communiceren'. Nogmaals, ten overvloede: dit verwerpelijke 'communiceren aan' (of 'naar') betekent gewoon 'meedelen' of 'laten weten', maar wekt de suggestie van fijn democratisch tweerichtingsverkeer, waarvan echter geen sprake is.

Overigens interessant, dat gebruik van de uitstervende puntkomma in die zin - want die maakt dat de lezer het verband legt tussen het ontvangen van meerdere brieven en die wettelijke informatieplicht van Van Lanschot Chabot. Maar de Taaldokter begrijpt wel dat de 'intermediair op verzekeringsgebied' niet schreef: 'Deze brief wordt mogelijk een paar keer op uw adres bezorgd, want wij zijn wettelijk verplicht om aan iedere bij ons geregistreerde relatie de activeringscode persoonlijk te communiceren.'

'Verzekeren in de U-vorm', begrijpt de Taaldokter uit de bijgevoegde brochure, luidt de nieuwe slogan; wat hem betreft is het meer 'Verzekeren in de Gij-vorm'.

Het Verboden Woord van de Maand is 'passie'.

Het is best te eten, het brood dat is verpakt in een plastic zak met 'authenticiteit' suggererende papierprint, maar de lust vergaat de Taaldokter als hij leest dat 'liefde en passie' de 'enige toevoeging' zijn. Ook de kleine lettertjes ronken: 'ambachtelijk', 'puur natuurlijk', 'authentieke tarwerassen'. Blut-und-Boden-Brot? Op 'ambachtelijke wijze' bereid door 'echte bakkers' die het deeg 'afwisselend hebben gekneed, laten rusten en opnieuw gekneed'. Tussendoor zijn zij nog even met de molenaarsdochter in de hooiberg verdwenen. Met 'liefde en passie' dus.

Je hoort er niet bij tegenwoordig, als je geen 'passie' hebt. Geïnstigeerd door passiepausen als M. van Nieuwkerk die op tv mensen 'bevragen' over hun 'passie'. 'Wat is je passie?' 'Je bent echt gepassioneerd hè?' 'Ah, dat vind ik zo mooi, als mensen echt zo'n rare passie hebben.' Personeelsadvertenties staan bol van de kwalificaties en 'competenties' met 'passie'. Zonder passie kun je beter dood zijn, daar komt het op neer. Gewoon een hobby hebben? UItgesloten. 'Postzegels zijn mijn passie.' Betekenisinflatie.

De Taaldokter wil graag mensen die eenvoudigweg een liefhebberij hebben, of hun vak beoefenen, en een bakker die brood bakt. Gewoon, zonder passie. Zoals het vroeger écht was: Brood. Met gezonde tegenzin voor u gebakken.

'Vervangen voor' in plaats van 'vervangen door' lijkt een rage te worden... Zie ook hier.

Zomertaal. Meisje tegen jongen op terras: 'Dat was zooo... dat ik echt zoiets had van... OK...?' Met een air alsof ze niet anders kon, daar was ze nu eenmaal kei-eerlijk in, dan zo hard te oordelen. Instemmend gehum was het antwoord. Maar waarop?

De Taaldokter hoopte eigenlijk dat ze al weer over hun hoogtepunt heen waren, 'iets hebben van' en 'okee', maar te oordelen naar de blikken vol adoratie van de jongen roepen deze holle wrochtsels een bewondering op die ze een productieve toekomst tegemoet doet gaan.

Het werd hier al eerder geconstateerd : vooral op tv zijn mensen vaak erg blij dat ze 'mogen'. Nu was het weer - de Taaldokter had ook liever gehad dat het iemand anders was, maar er is niets aan te doen, en hij zei het zelf - H. van Breukelen, te gast in een voetbalpraatprogramma. Nederig sprak hij enkele malen over het voorrecht 'hier' (of hij daarmee Zuid-Afrika of het programma bedoelde werd niet helemaal duidelijk) aanwezig te zijn: 'Ik mag hier zijn.' Bescheiden man. Even later vertelde hij ook dat hij een voetbalteam van journalisten 'mocht' coachen. Dat was een nét iets te hoge 'mag-dichtheid' in die paar minuten.

De Taaldokter wenst het niet meer te horen:
'Moeten we niet een statement maken?'
'Hij maakt wél een statement.'
et cetera.
En nu gaat hij even buiten een statement maken.

In de NRC van 10 mei schreef R. Dijkgraaf, president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen: 'Het is zonneklaar dat grootschalig wetenschappelijk onderzoek nodig is om de mondiale vraagstukken te adresseren.' De Taaldokter zijn mond viel open. Niet vanwege de ruimte die de krant biedt aan open deuren (mededelingen die beginnen met 'Het is zonneklaar dat...' zijn overbodig óf ze bevatten een drogreden - en dan zijn ze eigenlijk ook overbodig), maar omdat het boegbeeld van de Nederlandse wetenschap zijn toevlucht zoekt in zo een onnodig Amerikanisme: 'adresseren'. Zou hij daarover hebben nagedacht?

'... Om grote vraagstukken op te lossen... Hmm, beetje te concreet misschien... Laten we zeggen "mondiale vraagstukken", dat is al beter... en dan... "aan te pakken"...? Nee. Wacht, ik heb het: "te adresseren". Dat wordt 'm!' Of moet je hopen dat hij er juist niet over heeft nagedacht - en gewoon die 'voortschrijdende invloed van het Engels' in de wetenschap zijn werk heeft laten doen? Vraagstukken adresseren... Hou toch op!

Zie ook: issues adresseren.

Steeds vaker te horen, bij wijze van 'voorstellen', 'laten weten', 'in overweging geven': 'tegen je aanhouden'. 'Mag ik dit even tegen je aanhouden?' Bij de luisteraar vat de illusie post zich behaaglijk tegen de warme woorden van de spreker te kunnen aanschurken. Lekker. - Maar dan volgt er gewoonlijk een als het universum zelf uitdijend verhaal, dat weinig te maken heeft met een concreet voorstel. De spreker swaffelt zijn gedachten, meningen en ideeën vrijelijk tegen je aan. Niet zelden ontaardt het in discussies volgens het patroon:

'Mag ik dit even tegen je aanhouden?'
'Maar laat me jou dan even dit meegeven.'
'Dinges wilde ook nog iets aandragen dacht ik.'
'Dat heeft ze net al aangegeven.'

Ook hier weer de suggestie van concreetheid door een 'lichamelijke' beeldspraak ter verbloeming van een oorverdovende vaagheid. 'Mag ik u dit even door de strot duwen?'

Voortdurende ergernis: in kunstcommentaren wordt regelmatig gezegd dat de desbetreffende uiting 'verwijst' naar iets (een andere kunstuiting, 'de werkelijkheid'), alsof dat een kwaliteit op zich is. Vaak wordt er zelfs 'een subtiel spel gespeeld met verwijzingen naar...'. In zeer enge gevallen 'verwijst' het kunstwerk 'naar zichzelf'. Noem hem conservatief, maar de Taaldokter is ervan overtuigd dat een beetje knippen en plakken, kopiëren en plagiëren geen garantie is voor degelijke kunst - hooguit een gevolg van handige 'marketing'. Verwijzen is geen kwaliteit. Verwijzen is geen kunst.

De Taaldokter ontving van de gemeente de tekst: 'Op woensdag 14 april organiseert de gemeente een besloten afscheidsfeest voor Job Cohen. Wilt u de oud-burgemeester van Amsterdam nog bedanken, succes wensen, of iets anders meegeven?'

De Taaldokter herkauwde de zinnen. 'Meegeven.' Hier was niet bedoeld 'een presentje meegeven'. Dit was het meegeven van de Vergadertijger: 'Mag ik je dit dan nog even meegeven' - en dan 'gaf' hij altijd een lang verhaal 'mee'. Waarvan de status niet altijd even helder was; ging het om 'op het hart drukken', 'informeren', 'met klem adviseren', of nog iets anders? 'Ik geef het je even mee.' Het drukt zowel een akelig informele vrijblijvendheid uit, als op niets gestoelde superioriteit ('Eigenlijk weet ik het beter') - een funeste combinatie.

De Taaldokter besloot de burgemeeester maar niets mee te geven.

Sokken stoppen en kleding verstellen, wie doet het nog? Des te merkwaardiger dat de Taaldokter het woord 'wetsvoorstel' steeds vaker hoort uitspreken als 'wetsverstel'.

De Taaldokter vindt het een sympathieke politieke partij van meest weldenkende mensen, heus, maar kan het nu gvd afgelopen zijn met die 'vernieuwingsagenda' van D66? Gadverdarrie bah! Vernieuwingsagenda. Doorpakken.Huuuuh!

De Taaldokter heeft ook wel eens een pijntje. Bijvoorbeeld als er weer 'gevoelens' worden 'gekwetst'. Een eng Amerikanisme, dat, hoewel de `Taaldokter daar weinig verstand van heeft, volgens hem ook in het Engels wringt. 'Iemand kwetsen', fysiek dan wel geestelijk, prima. 'Iemand op de ziel trappen', okee. 'Iemands trots krenken' - right on. Maar laat het alsublieft afgelopen zijn met dat zeurderige 'gevoelens kwetsen'.

worden aangedragen.

Wie nog wel eens hoort reppen van 'oplossingen voorstellen' of 'oplossingen bieden' mag het zeggen. De populariteit van deze constructie zal te maken hebben met de loze suggestie van 'op een presenteerblaadje'. Het past ook in de tendens plastisch, beeldend en fysiek te schrijven; wat te denken van 'het aanwezige besparingspotentieel'?

Hoe lokaler de tv, hoe meer prijzen niet worden 'gewonnen' maar 'in de wacht gesleept'.

Ook de NRC doet het: op 15 juli schreef de krant: 'Minister Hirsch Ballin sluit niet uit dat op termijn de vingerafdrukken in paspoorten worden vervangen voor irisscans.' Voor? Laat de Taaldokter nu lange tijd in de veronderstelling hebben verkeerd dat 'vervangen door' een vaste uitdrukking was, maar hier wordt hij weer eens op de feiten gewezen. Ook in de voetbalcommentaartaal is dit fenomeen doorgedrongen ('Robben werd vervangen voor Babel'), maar ook daar klinkt het hem raar in de oren. Met een komma zou het nog kunnen: 'Vingerafdrukken worden vervangen, voor irisscans'; een beknopte weergave van iets als 'om plaats te maken voor irisscans'. Maar een dergelijke interpretatie is zonder komma onwaarschijnlijk. Rest dus de vraag: waarom deze ontwikkeling? Makkelijker of logischer lijkt het niet. De wegen der taalgebruiker zijn soms ondoorgrondelijk.

Steeds populairder in beleidsstukken: de term 'valorisering', soms in combinatie met 'translationeel onderzoek'. Het lijkt erop dat wat vroeger 'maatschappelijke relevantie' heette nu wordt aangeduid met 'valorisatie' of 'valorisering', en het desbetreffende onderzoek met 'translationeel'; het maakt als het ware de 'vertaalslag' van theorie naar praktijk. Duidelijker wordt het er allemaal niet op; het dreigt net zoiets te worden als 'implementatie'.

Ingezonden (uit een e-mailbericht van een 'glasvezelaanbieder' aan een potentiële klant):

'Heb u vandaag proberen te bereiken op het volgende telefoonnummer XXX, maar tevergeefs .
Wellicht heb ik voor u een scherpe aanbieding op onze glasnetwerk voor uw organisatie.'

Een vraagje: kan het eindelijk eens afgelopen zijn met het gebruik van dat intens smerige 'ophoesten' in verband met geld? De Taaldokter mag dan arts zijn, dat betekent niet dat hij alles maar hoeft te pikken. Geld wordt uitgegeven, besteed, opgebracht desnoods, maar niet meer 'opgehoest'. O.k.?

Er is sprake van een zekere moedeloosheid bij de Taaldokter door het veelvuldige gebruik van 'er is sprake van'. Nog zelden, zo lijkt het, gebruikt men gewone constructies zoals 'er is', 'er heerst', of 'het gaat om'; nee: steeds meer is er 'sprake van'. Werkloosheid, letsel, misleiding, gedragsstoornissen, bodemverontreiniging, georganiseerde criminaliteit, verrommeling van het landschap... ga zo maar door.

De oorzaak? Om 'hen moverende redenen' hebben taalgebruikers blijkbaar de behoefte met dergelijke loze constructies omtrekkende bewegingen te maken. Op de keper beschouwd blijft onduideijk wat ze zeggen: wordt er 'gesproken over' werkloosheid, criminaliteit, en verrommeling van het landschap? Meestal bedoelen ze het krachtiger: ze vinden wel degelijk dat er werkloosheid heerst, dat er criminaliteit is en dat het landschap verrommelt. Maar stel je voor dat ze dat met zoveel woorden zouden zeggen! Geen sprake van.

'We gaan gewoon een aantal dingen gaan we jou gewoon aangeven.' Dixit een soort veiligheidsrij-instructeur tegen een soort presentator van een soort autoprogramma. Een constructie die de Taaldokter vaker tegenkomt: iemand iets aangeven, en dan niet in de betekenis van 'aanreiken' of 'overhandigen', maar in de zin van 'duidelijk maken'. 'Zoals we u aangaven in onze brief van...' Zo wordt aangeven een tranistief werkwoord met een lijdend voorwerp én een meewerkend voorwerp. Interessant, maar laten we toch ophouden met dat aangeven zelf! Een vergaarbak van vaagheid, een containerbegrip voor 'zeggen', 'schrijven', 'meedelen', van mijn part 'brengen en vertolken'. 'We gaan u leren sturen, gas geven en remmen onder moeilijke omstandigheden', dat had volstaan. Maar ja, dat is misschien weer wat simpel.

En waarom noemt men (vooral korpschefs en hoge bestuurders) politieagenten tegenwoordig weer steevast 'dienders'? Denkt men dat die agenten daar blij mee zijn? Dat ze zitten te wachten op die lekker oud-Hollandsche, authentieke benamingen? Dat het ze mild stemt tijdens salarisonderhandelingen? Zoals de Taaldokter er niet van gediend is aangesproken te worden als 'de man in de straat' 'blastingbtaler' of - erger - 'hardwerkende Nederlander', kan hij zich niet voorstellen dat agenten graag 'dienders' zijn - laat staan     flikken, kippen, klabakken, koddebeiers, smerissen, tuten of wouten.

De Volkskrant, en niet voor het eerst: 'Om dictatoren niet te legitimeren, zouden zaken als handen schudden en toasts voor de camera’s moeten worden vermeden.' Nee, dit is geen nieuw werkwoord 'dictatoren'; bedoeld wordt het meervoud van 'dictator'. Weer een exponent van de -orenbeweging.

Vooral op de tv - toch geen toonbeeld van geestelijke rijkdom - voelen gasten in programma's zich vaak geroepen te verklaren dat ze zo verheugd zijn dat ze 'langs mochten komen', en melden presentatoren om de haverklap dat ze blij zijn dat ze 'dit mogen doen'. Ook heeft menigeen 'mogen' werken met - al dan niet overleden - beroemdheden. Uitermate goedkoop trucje om bescheiden over te komen. 

Een marechaussemedewerker, geïnterviewd voor de radio na een incident met F16's: 'Wij zijn getuigen aan het horen, we willen de zaak zo snel mogelijk oplijnen en opschalen.’

Klinkt wel lekker, 'oplijnen en opschalen'. Aanpakken. Groots werken. Helikopterview. Dat 'opschalen' is een uitermate populair begrip aan het worden, net als het verwante 'schaalvergroting'. Meestal wordt er niets meer mee bedoeld dan iets als 'uitbreiden'.  In dit geval zal de man wel bedoelen dat in meer geledingen van de organisatie wordt gezocht naar betrokkenen. Maar wat is nou toch 'oplijnen'? De Taaldokter kan er echt geen chocola van maken. De interviewer waarschijnlijk ook niet, maar die vroeg er niet naar.

Hier en daar schreef de Taaldokter over dat lelijke  'sponsoren'.

Nu gaf www.taalpost.nl de volgende 'taaltip'.

'Sponsoren' staat in het Groene Boekje - als werkwoord: 'sponsorde - gesponsord'. De klemtoon ligt dan op 'spon'. Maar er is nog een woord 'sponsoren', met een andere klemtoon - namelijk het meervoud van 'sponsor', naast de gebruikelijkere vorm 'sponsors'. Van Dale en het Witte Boekje vermelden het meervoud 'sponsoren' wel, het Groene Boekje niet - maar aangezien meervoudsvormen eigenlijk niet onder de spellingregels vallen, is er niet echt sprake van goed of fout.

Naast 'sponsor' zijn er nog wel een paar aan het Engels ontleende woorden op '-or' die tegenwoordig ook een meervoud op '-en' hebben: 'motoren', 'tractoren', 'reactoren'. Volgens Taaladvies.net zijn persoonsaanduidingen op '-oren' wat formeler dan die op '-ors'.

Meer in het juninummer van Onze Taal, http://nieuwsbrief.taalpost.nl/r/tp.plx?2614-793

Alles goed en wel - de Taaldokter vindt het een lelijk woord.

Gehoord: iemand die de koningin aansprak met 'Hare majesteit'. Dat krijg je er nu van als je niet gewoon 'mevrouw' wilt heten. Minister André Rouvoet, die er zo kien op schijnt te wezen 'excellentie' te zijn, zal wel met 'zijne excellentie' worden aangesproken.

Wat is dat toch een rare merkwaardige hypercorrectheid: 'De meeste mensen hebben wel eens problemen met zijn/haar internetverbinding.', las de Taaldokter nu op de website van een internetprovider. Wat is er mis met het woordje 'hun'? Zou dat te veel associaties oproepen met het zo algemeen verfoeide 'hun hebben'?

Remedie: honderd keer zeggen: 'Hunnen moet kunnen.'

Gendraagster. Tot de verbeelding sprekend woord. Zal de Van Dale wel halen. Nu sprak er één: 'Over een aantal jaren zullen me eierstokken preventief moeten worden verwijderd, en ik wil graag voor die tijd mijn kinderwens realiseren.' Kinderwens: door overdadige media-aandacht veroorzaakte geestelijke afwijking waaraan een groeiend aantal jonge vrouwen lijdt dat het woord zonder te blozen kan uitspreken. Wensen zijn er om te worden gerealiseerd. O.k. Maar een kinderwens realiseren? Waarom niet gewoon gezegd: '... een kind krijgen'? Denk ook eens aan al die arme gerealiseerde kinderwensjes!

Overigens biedt de term een onuitputtelijke inspiratiebron voor nieuwvormingen. (Vervelend kind: 'Half gerealiseerde kinderwens!')

Paradox: vaste uitdrukkingen zijn vaak te ingewikkeld voor foutloos gebruik. Je zou eerder het tegengestelde verwachten (zo dat mogelijk was). Heeft dit te maken met die veelbesproken onderwijskwaliteitsdaling? Nu hoorde de Taaldokter weer: 'Als ook ethici daar hun hoofd over hebben gebroken...' Hij verkeerde toch in de veronderstelling dat het was: 'Zich het hoofd breken over'. Blijkbaar wordt het sommigen te complex om wederkerende werkwoorden te gebruiken.

Aan het Amsterdamse Oosterdokseiland verrijzen mooie gebouwen, ontging ook stadszender AT5 niet, maar de omroep was toch vooral benieuwd naar de sound van het gebouw: 'Het nieuwe con-ser-va-to-ri-um [moeilijk woord!] ziet er prachtig uit, maar hoe klinkt ie?' Ie.

Zo repte dezelfde door Amsterdammers zeer goed bekeken topzender van een onderdeel voor een machine, 'weliswaar geprepareerd  in Duitsland, maar toen ie werd teruggeplaatst...'  (Let op de mooie suggestie: Nederlanders mogen dan bij 'oorlog' niet meer meteen aan Duitsers denken, ze verkeren nog wel in de waan dat alles bij onze oosterburen gründlich gebeurt.) De voorbeelden zijn talloos. 

Tuurlijk: op naar één lidwoord, één betrekkelijk voornaamwoord - en eigenlijk ook het liefst één zelfstandig naamwoord. Met veel plaatjes en geluid! 'Wie is die?' 'Die meisje van de kon-ser-vaa-too-rie-jum.' Het komt niet meer goed.

Frisse verslaggeefster van Man bijt hond belandt aan weg bij man die - hoe toepasselijk - zijn hond uitlaat. Waar hij naartoe gaat? Naar de begraafplaats dus. 'Mag ik vragen waarom?' 'Daar ligt mijn vrouw begraven.'

En dan volgt het: hét stopwoord van de moderne, frisse verslaggever en de jonge mens in het algemeen, waarvan men denkt dat het altijd goed is en - naar  believen - medeleven, aandacht, compassie, enthousiasme, interesse en aansporing uitdrukt: 'O.k.!'

Niet in verlegenheid te brengen, deze generatie. Die volkomen misplaatste opgewektheid. Die dommigheid. Bah.

Ongetwijfeld overgewaaid uit Amerika, net zoals dat bloed onder nagels vandaan zuigende, met stupide blik uit te spreken 'O.k.???' om je verbazing onder woorden te brengen, als in 'Hij vertelde dat hij  ochtendurine drinkt. Dus ik zeg o.k.???', en het vragen door een gewone zin te voorzien van een vragende intonatie, als in 'Hij vertelde dat hij ochtendurine drinkt?'

'Daar ligt mijn vrouw begraven.' 'O.k.?'

Gelezen: ‘Ajax sloot een vooraf bevreesde week uitstekend af.’ Niet: ‘gevreesde week’, nee: een ‘bevreesde’. In dit een logisch vervolg op dat onsmakelijke ‘bevragen’ in plaats van ‘ondervragen’? Kunnen we nog meer ellende verwachten? De benomineerden? De behoorde uitzending? Of omkeringen wellicht: gedeesd in plaats van bedeesd? U doet maar hoor. Zelfgemaakte taal is prachtig.

Bij Pauw en Witteman zag de Taaldokter eindelijk eens de blozende S. Bakker, 'dieetgoeroe', die niet alleen dat merkwaardige Poldernederlands spreekt - inclusief 'posetief', 'fastfoetketens', 'muslie' en natuurlijk 'petat' - , maar er ook een geheel eigen grammatica op na blijkt te houden. Eerst hoorde de Taaldokter haar zonder blkken of blozen reppen van 'Je loop over straat en iedereen kijk wat je in je boodschappenmandje gooi, maar 't gaat erom dat jij je lekker voel' (alles in de eerste persoon enkelvoud dus, medeklinkerslikkend als het ware). Vervolgens, en dat sprak sterk tot de verbeelding, verkondigde zij 'om vijf uur staan ik op', 'dat doen ik rustig aan', en 'ik doen veel telefonische interviews'. Rara.

Naar het idee van de Taaldokter treedt deze omkering niet toevallig op bij een exponent van de Poldernederlandssprekenden; ook daar vermoedt hij een halfbewuste afkeer van 'te correct spreken', in dat geval uitspreken. Deze omkering (eerste persoon enkelvoud voor tweede en derde persoon enkelvoud, maar meervoud voor eerste persoon enkelvoud) getuigt van een wel zeer sterke afkeer, onbenul, of beide. Uit psycho- en sociolinguïstisch oogpunt is er vast ook veel interessants over te zeggen (met betrekking tot bijvoorbeeld egocentrisme, individualisme, conformisme aan subculturen, et cetera). Hierbij doopt de Taaldokter dit verschijnsle Sonjabakkeren.