Blog

Aftoetsen
Een docent sprak over 'het aftoetsen' van leerlingen. Hij bedoelde gewoon 'toetsen', maar door dat 'af-' leek het net alsof het iets meer was. Suggereerde hij ermee de Moeder aller Toetsen te gaan afnemen? En deed dat 'af'-' niet ook het ergste vrezen voor de uitslag? Waren zijn leerlingen bij voorbaat al gewogen en te licht bevonden? De Taaldokter wist het niet, temeer omdat dat 'af-' tegelijkertijd iets afraffelends afrondends deed vermoeden: even op een vrijdagmiddag tweehonderd leerlingen 'aftoetsen'. Aftoetsen: geen adequaat woord.  

               -----------------------------------------------------------------------

Aanvliegen
Over een vrouw die overleed aan het - aan Ebola verwante - Marburg-virus, werd geschreven dat ze was 'aangevlogen' door een vleermuis (die het virus kan overbrengen). Van 'aanvliegen' dus, net zoals 'aanrijden' en 'aanvaren'. Toch klonk het hier merkwaardig, door de associatie met termen als 'de aangevlogen goederen', zinnen als 'daar komt ze aangevlogen', en met 'iemand aanvliegen' in de betekenis van 'te lijf gaan'. Prettig beknopt is het wel.

Afjagen
Uit het voetballexicon. Een speler die afjaagt, jaagt op de bal of de tegenstander die die bal heeft, niet per definitie met succes. Het verschil met 'jagen' en 'opjagen' is dan ook niet geheel duidelijk; 'afjagen' heeft wellicht een iets dwingender connotatie dan 'jagen' sec; de implicatie is dat de afgejaagde speler zodanig wordt lastiggevallen dat deze niet in staat is iets nuttigs te doen met de bal.

Afposten
Agent op de uitkijk voor een 'drugspand': 'Wij staan momenteel dit pand af te posten.' Alsof hij de moeder aller postopdrachten uitvoerde, waarna verder posten voorgoed overbodig zou zijn geworden. Allemaal dankzij dat prefix 'af-'. Niet dat het veel betekent, maar vermoedelijk klonk het naar zijn smaak beter dan 'Wij staan voor dit pand te posten.' Angst voor associaties met postbestellers?

Afzegenen
B. Staal bij Pauw en Witteman over de zogeheten 'bankencode': 'Die is afgezegend in de Tweede Kamer.' Afzegenen. Een meerderheid van de Kamer is akkoord gegaan met die code, maar met dat 'afgezegend' bedoelde hij vermoedelijk te zeggen dat het veel meer was dan dat: niet alleen had de Kamer de code 'gezegend', zij had hem maar liefst 'afgezegend' - naast associaties met fiattering, ja, een soort heiligverklaring, ook de connotatie van ultimiteit: de code was nu toch echt, unaniem, tot in lengte der dagen afgezegend. Niets meer aan te doen.

Bij de Taaldokter doemden associaties op met 'ultieme afrekening' en de daarmee gepaard gaande wroeging en spijt. Nooit 'afzegenen' als je ook gewoon ergens je zegen aan kunt geven, daar kwam het op neer.

Bevragen
Er wordt tegenwoordig nog maar zelden gesproken van ‘ondervragen’. Misschien de negatieve Guantanamo Bay-associaties die dit woord oproept. Kon vroeger een interviewer een politicus nog rustig ‘ondervragen’ over zijn beleid, tegenwoordig laad je dan als journalist al snel de verdenking op je dat je er waterboarding-praktijken op nahoudt.

Om niet al te autoritair over te komen komen, heeft iemand bedacht dan maar de term ‘bevragen’ te gebruiken. Interviewers, in de media, maar vooral wetenschappelijke onderzoekers, ondervragen sindsdien geen mensen meer: ze bevragen. Gedverderrie. Lekker democratisch elkaar bevragen.

Inhuizen
Projectontwikkelaar: ‘De nieuwe bewoner kan over een paar weken inhuizen.’ Wat zullen we nou krijgen? Is ‘intrekken’ niet goed genoeg? Of is dit meer, en voelt de inhuizer zich meteen thuis in zijn nieuwe inwoning? De Taaldokter kreeg er bepaald een uithuizig gevoel van.

Inlenen
Minister J.K. de Jager sprak bij Vinger en Tandjes van de EO over de 'overheidsfinanciën'. Hij doet dat altijd als de schoolmeester waar je wel over leest, maar die niemand ooit werkelijk heeft gekend: 'Stel, ik heb drie appels. ..' etc. Nu wilde hij uitleggen dat de overheid geld leent en dat weer uitleent en dat alles daardoor goed komt, als de Taaldokter het goed begreep. Om dat principe duidelijk te maken zei hij: 'We lenen geld in en vervolgens lenen we het weer uit.'

Inlenen. De Taaldokter had er nog nooit van gehoord, maar op Google levert het toch al snel zo'n 50.000 treffers op, en het staat ook in een (oude) Van Dale - met de toevoeging: 'verkeerdelijk gebruikt'. Wellicht is het typisch economisch jargon, net zoals dat mysterieuze 'inverdienen', maar waarschijnlijker is dat De Jager de tegenstelling met 'uitlenen' wilde benadrukken. Je kunt niet duidelijk genoeg zijn.

Maar het tegenovergestelde van 'uitlenen' was toch gewoon 'lenen'? Trouwens, zelfstandig 'in' is dan wel het tegenovergestelde van 'uit', maar als prefix niet: 'inzien' - 'uitzien', 'inleggen' - 'uitleggen', 'inhalen' - 'uithalen'. 'Inlenen' - 'uitlenen' heeft wel enige verwantschap met 'inhuren' - 'verhuren' of 'uithuren' (zeldzaam). Maar 'huren' en 'inhuren' verschillen duidelijk van betekenis: het een gebruik je grofweg voor dingen en het andere voor mensen. Zo'n verschil is er niet tussen 'lenen' en dat 'inlenen' van De Jager. Daarom beschouwt de Taaldokter het als een gevalletje Voorvoegselverwildering.

Inlezen
In 2007 hoorde de Taaldokter knuffelpoliticus P. Winsemius op tv zeggen: 'Ik heb de rapporten ingelezen.' Inlezen. Bedoelend: 'Ik heb er een blik in geworpen.' Niet: 'Ik heb me in de materie verdiept' - maar dat wel suggererend! Dit leek een aftreksel van termen zoals 'inrijden' (van een nieuwe auto) en 'indrinken' (voor een avondje stappen). De Taaldokter besloot zijn oren te spitsen: werd er ook gesproken over inluisteren, ineten en inschrijven?

Inmeten
Schijnbaar steeds vaker te op te tekenen: 'inmeten': bedrijven 'meten' gebouwen 'in', gordijnen en kasten moeten worden 'ingemeten'; er wordt zelfs 'digitaal ingemeten'. Nog niet zo lang geleden betekende dit 'te royaal meten, en daardoor materiaal verliezen', en soms, specifiek voor de landmeetkunde, 'gelijke delen afzetten op een te meten stuk'.

Het huidige 'inmeten' wordt echter meestal gebruikt in de betekenis van 'berekenen' of gewoon 'meten'. Dan is dat prefix 'in-' dus volkomen overbodig - sterker nog: een typisch voorbeeld van interessantdoenerij.

Inoefenen
Sinds de conducteur geen tang meer heeft gaat vervoer per spoor hard achteruit. De Taaldokter werd in de trein begroet door de conducteur: 'Goeiemorrege... eh... -middag. Hehe. Effe inoefenen.' Inoefenen? Godallemachtig. Laat hij gewoon zijn vak uitoefenen.

De krant: Brusselse obers oefenen Nederlands: 'Via gratis oefensessies en een zakwoordenboekje dat het Huis van het Nederlands samenstelde, kunnen obers sleutelzinnen die ze dagelijks gebruiken, inoefenen.' Getver.

Onderwijsonderzoeker: 'Het lijkt er op dat je je meer moet richten op het inoefenen van een bepaalde methode.' Welja. 

Inregelen
Sommige dingen worden niet 'geregeld' of 'afgesteld' maar 'ingeregeld'. Installaties bijvoorbeeld: 'De geluidsinstallatie dient door een daartoe bevoegde instantie te worden ingeregeld.' Meer dan bij 'afstellen' zie je een bekwaam vakman in een brandschoon uniform met de tong uit de mond behendig in de weer zijn met obscure knopjes, displays en Technische Instrumenten - en dat zal ook wel de bedoeling zijn. Ook al gehoord alternatief: 'afregelen' - het ultieme inregelen.

Opfiksen
In de vakantieperiode mag het ook best eens over het Engels gaan (ook lid van de familie der West-Germaanse talen trouwens, en je ziet er soms verrassend bekend voorkomende verschijnselen).

De Taaldokter probeerde in te loggen op Twitter, en toen verscheen deze boodschap op het scherm: 'Something is technically wrong. Thanks for noticing - we're going to fix it up and have things back to normal soon.'

Even afgezien van dat misplaatste 'Thanks for noticing' verbaasde de Taaldokter zich over dat 'to fix up', dat allerlei betekenissen heeft, waaronder iets als 'to improve the condition'. Die zou hier best van toepassing kunnen zijn, maar waarom niet gewoon gezegd: 'we're going to fix it' ('repareren', 'corrigeren', 'in orde maken')? To fix up lijkt een exponent van de Engelse variant van de Nederlandse voorvoegselverwildering. Lekker woord wel, en ook in het Nederlands te gebruiken: 'Geen zorgen, we fiksen het helemaal op.'

Oplijnen
Een marechaussemedewerker, geïnterviewd voor de radio na een incident met F16's: 'Wij zijn getuigen aan het horen, we willen de zaak zo snel mogelijk oplijnen en opschalen.’

Klinkt wel lekker, 'oplijnen en opschalen'. Aanpakken. Groots werken. Helikopterview. Dat 'opschalen' is een uitermate populair begrip aan het worden, net als het verwante 'schaalvergroting'. Meestal wordt er niets meer mee bedoeld dan iets als 'uitbreiden'. In dit geval zal de man wel bedoelen dat in meer geledingen van de organisatie wordt gezocht naar betrokkenen. Maar wat is nou toch 'oplijnen'? De Taaldokter kan er echt geen chocola van maken. De interviewer waarschijnlijk ook niet, maar die vroeg er niet naar.

Optrainen
Voetballers en hun trainers, ze maken het er zelf naar dat ze zo vaak in verband worden gebracht met raar taalgebruik. Vandaag weer coach Atteveld van Roda JC over zijn speler A. Oper, die vaak geblesseerd zou terugkeren van wedstrijden met zijn nationale ploeg, waar men bij Roda dan 'hardstikke ziek' van zou zijn, wat een merkwaardige, wat onsmakelijke en onsympathieke uitdrukking blijft, maar nu hadden zij hem - Oper dus - 'keihard opgetraind'. Lekker. Keistrak. Opgetraind.

Uitregenen
Dat het in verband met de brand in Moerdijk (de 'verschrikkelijke / afschuwelijke / dramatische' brand, lijkt iedereen zich weer verplicht te voelen daaraan toe te voegen) in de media gebezigde werkwoord 'uitregenen' hier en daar wordt gedefinieerd als 'verwijdering door regen van radioactieve deeltjes in de atmosfeer die ontstaan zijn bij een kernexplosie' zal de omwonenden niet vrolijk stemmen.

Uitnutten
Vraag op LinkedIn: 'Welke LinkedIn expert wil Deli XL helpen met een down to earth workshop over het zakelijk inzetten en uitnutten van LinkedIn?' Uitnutten. Je denkt aan een grap, maar het is serieus bedoeld. Kwestie van smaak, want de term kan best 'nuttig' zijn in de betekenis: 'volledig, optimaal benutten'. Zo zou de Taaldokter het dan ook gewoon noemen. Want 'uitnutten', kom nou toch! Die schraperige, voor-een-dubbeltje-op-de-eerste-rang-connotatie ook - hij zag de workshoptitel al voor zich: 'LinkedIn: nu gratis geheel uitgenut!'

Uitvragen
Na het verwerpelijke 'bevragen' werd de Taaldokter een nieuwe variant van het 'ondervragen' toegevoegd, door een secretaresse of office-manager van een onderwijsinstelling te Nijmegen, die meende hem - op zoek naar secretaresses overste - volledig te moeten uithoren over 'waar het precies over gaat', de schrik van iedere beller, want je legt zoiets uit en vervolgens verbinden ze je eeuwig door, of wordt de verbinding om nooit opgehelderde redenen verbroken: 'Dan weet hij waar het over gaat, omdat ik u alvast een beetje uitvraag.' Huuuh! Vooral dat 'alvast'. 'Ik vraag u alvast een beetje uit.' Ik warm u alvast een beetje op. Daarna woon ik u helemaal uit.

Versterven
Bewoners van verpleeghuizen schijnen te kunnen ‘versterven’, althans volgens Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Clémence Ross in haar Poldernederlands. Afsterven dus eigenlijk.

Vollezen
Soapies lezen! Scène uit GTST: ‘Ik heb wel drie boeken volgelezen!’

(Be)dreigen
Er is altijd een uitzondering die de regel ontkracht (en niet: bevestigt, zoals men dan vaak zegt); in dit geval een merkwaardig krantenbericht waarin een noodzakelijk voorvoegsel juist wordt weggelaten. Aangetroffen in het Parool - die regionale omroep op papier: 'Gistermorgen om half tien dreigden twee overvallers het personeel van het Etosfiliaal met een vuurwapen en eisten geld.'

Dreigden... Vervolgens stalen ze het personeel en de klanten zonder zich te zinnen, stegen een motorfiets en reden weg zonder beterschap te loven; sterker nog, ze scheurden zich van het lachen.

Arelaxt in disbalans
Dan is er ook nog het toevoegen van interessant aandoende voorvoegsels. Bijvoorbeeld ‘a-‘ of ‘dis-‘ in plaats van het ‘ouderwetse’ ‘on-‘.

Op één nazomerterras gehoord: 'arelaxt' en 'disbalans'. Over dat laatste zijn we snel klaar: 'onbalans' zou normaler klinken, 'niet in balans' nog beter. De Taaldokter vermoedt een gevoel van dikdoenerij. Met het prefix dis- klinkt alles al snel professioneler en serieuzer. Lekker belangrijk. Dat eerste is interessanter, alleen al omdat er niet zo eentweedrie een goed alternatief is voor 'relaxt' - dat vaak wordt gebruikt, en hier eigenlijk alleen opviel door dat a-. Ontspannen? Dat is te beperkt. 'Relaxt' combineert 'ontspannen', 'zonder gedoe', 'leuk', en nog wel meer betekenissen. Dus kun je ook arelaxt zijn. Wat niet het geval was op dat nazomerterras.

Zie: Balkenende.

Uit de aankondiging per e-mail van een dichtersavond: 'Jo Peters zorgde er bovendien niet alleen voor dat de dichters gelezen werden, hij liet ze ook horen tijdens het Poëziefestival in Landgraaf waar hij de initiatiefnemer van was en welke nog altijd tweejaarlijks wordt gehouden.' HA-HA-HA-HA! Het festival welke wordt gehouden. Houd daar nou toch eens een keer mee op! Zoals Johan Cruijff als enige betrekkelijk voornaamwoord 'wie' kent ('Ploegen wie meer scoren, winnen'), kennen deze would-be-juristen-en-lekker-belangrijk-doeners alleen 'welke'. Remedie: duizend keer zeggen: 'Het woord dat ik schrijf, de woorden die ik zeg.'
 

Henk ten Cate, de man die het als Ajax-trainer zo rustig aan deed dat je dacht dat hij al was overleden, en aan wie de Taaldokter tóch nog kans zag een hekel te krijgen gedurende die wurgende minuten dat die man niks mocht , kon of wilde zeggen op radio en TV, was ook sterk in relativeren - althans opzichtige pogingen daartoe - als 'dragende spelers' vertrekken, en gooide er dan gerust een zelf aangepaste uitdrukking tegenaan: 'Je moet niet je hele verwachtingspatroon de helling op gooien omdat één speler weg is.' Beeldend.

Een struikelen en het vallen
Een Amsterdams stadsdeel op zijn website over de zogeheten ‘doorvalbeveiliging’ (een stang voor openslaande ramen en deuren om te voorkomen dat men naar buiten valt): ‘De voorziening is aangebracht om bij een eventueel struikelen of een val in de woning een extra zekerheid te bieden tegen het door het raam vallen.’

Binnenkort krijgen we hier ijsberen die zeggen ja ik moet wel me ijs verdwijnt en dan betere huizen krijgen dan onze eigen beren.

Zeggen van
J.P. Balkenende is de bekendste lijder aan de Ziekte van Van. Kolderiek een eerste minister telkens zinnetjes te horen uitspreken die beginnen met 'Ik zeg van...' Nu weer, over oudjaar: 'Ik zou iedereen aanraden van maak er een prachtig feest van.'

Aangeven van
J.P. Balkenende tijdens de wekelijkse persconferentie met stalen gezicht tegen die arme Ferry Mingelen: 'Bij de persconferentie heb ik ook al aangegeven van dat we heel zorgvuldig moeten zijn.'

De Taaldokter dacht toch echt dat Sinterklaas al lang weer weg was, maar werd in verwarring gebracht door een PvdA-raadslid, ergens  in het land, dat op tv sprak over 'het strooibeleid' - tegen de gladheid dus. Jammer, ergens: geen Wet strooibeleid, Richtlijn Pepernoten of Handreiking Suikergoed.

Prachtige openingszin van dolende ziel die 's nachts televisiewaarzegster of -voorspelster belt: 'Ik zit in een put.' Door dat lidwoord kreeg de Taaldokter prompt visioenen van hol echoënde stemmen uit klamme diepten.

'Faillissement', uitgesproken als 'viezement'.

Regelmatig in de media te horen: 'slebreties' (celebrities). Vaak uit de mond van lieden die het ook hebben over 'iconen', 'legendes' en 'BN-ers'. Sletterige associaties.

P. de Leeuw op televisie in verband met PVV'er J. Sharpe: 'pornobron' - bedoelend: 'pornobaron'.

J. Lenferink had het op de tv-zender Het Gesprek over roken. Dat was niet zo slecht. Maar ja: hij rookte dan ook geen sigaretten, maar slechts 'een siegret.'

In 'het vak' ('Dinges zit 25 jaar in het vak'), ook wel 'het wereldje' (vgl. 'de voetballerij') spreekt men - met name P. de Leeuw - met ontzag over Gojjegrafen: 'De Gojjegraaf van het stuk is...' Daarmee wordt bedoeld: cho-re-o-gra-fen. Niet zelden houden deze Gojjegrafen langdurige riptiesies.

Een nieuwslezeres van AT5 had het over ‘het Openbaar Mysterie’. Mooi.

'Professor Bomhoff' bij H. Mens op tv: 'Blastingbtalers'.

En weer sloegen de klinkerslikkers toe: nu hoorde de Taaldokter iemand op de radio reppen van de 'Lympische Spelen'.

Dirigent B. Haitink repte in een TV-documentaire tot drie keer toe van: 'riptiesiepeerjodes'. De Taaldokter moest drie keer denken voor hij ontdekte met een Klinkerslikker te maken te hebben: 'repetitieperiodes', bedoelde de man. Dit type klinkerslikken komt vooral voor onder (would be-)artistiekerige types.

Veelslikker
Absolute kampioen Klinkerslikken is J. P. Balkenende. te 's Gravenhage. Hoogtepunten:

• 'sjale parns' (hij bedoelde 'sociale partners'. Is ook een rotwoord.)
• de 'autobielindustie.'
• 'met de Kamerleden in bad gaan.’ (de Taaldokter verstond het écht; de spreker bleek het over 'debat' te hebben).

Richting Bijlmer
'Deze trein gaat richting Bijlmer.' Deze en vergelijkbare omroepberichten waren jarenlang - en zijn misschien nog steeds wel - dagelijks te horen in de Amsterdamse metro. De treinen gingen dus niet naar een station - was het maar zo eenvoudig meneertje - , maar je mocht je in de handjes wrijven als je tegen zonsondergang ergens in de buurt van de bestemming was aangekomen. Slimme methode om onder de verantwoordelijkheid voor het naleven van de dienstregeling uit te komen.

In de richting
Voormalig vakbondstiep Doekle Terpstra zei in 2004 al op TV: ‘Wij spreken uit in de richting van het kabinet...’ Welja joh. Geef maar een stukje signaal af. Je kunt evengoed flessenpost proberen. Het syndroom van Richting, heet dat. Jammer, want zijn accent riep sympathie op.

Uit het programmaboekje.

'Dit werk vervolgens op een zinvolle wijze tot klinken brengen is de taak van de musici...',
'Het is de taak van de musici dit werk vervolgens op zinvolle wijze tot klinken te brengen...'
- er zijn verschillende goede alternatieven voor dat wat geforceerde 'Om dit werk vervolgens op een zinvolle wijze tot klinken te brengen...' Nu wordt de nietsvermoedende lezer op het verkeerde been gezet; deze verwacht namelijk een andere syntactische constructie en een ander semantisch effect - bijvoorbeeld: 'Om dit werk vervolgens op een zinvolle wijze tot klinken te brengen, oefenen de musici drie weken lang in totale afzondering.' En de lezer op het verkeerde been zetten, dat mag best, maar liever niet in programmaboekjes. En dan heeft de Taaldokter het nog niet eens over wat dat eigenlijk is, 'een werk op zinvolle wijze tot klinken brengen'; het doet hem denken aan lieden die het te pas - en vooral te onpas - hebben over 'de urgentie' van bepaalde 'werken'. En dat zijn geen prettige gedachten.

Een minder zeldaam voorbeeld van op-het-verkeerde-been-zetterij staat even verderop. Staat er 'weliswaar' in een zin, dan verwacht de lezer - terecht - in diezelfde zin te lezen wat er in (schijnbare) tegenspraak is met het onderwerp van dat 'weliswaar'. Hier stopt de zin echter abrupt: '... waarin beide toetsenisten weliswaar op hun keyboards traditioneel genoteerde noten spelen.' Punt. Zo. Aha. Maar dan pas komt het: 'Hun spel brengt echter geen keyboardklanken voort, maar... et cetera.' Raadselachtig, want hoe eenvoudig lijkt het niet gewoon een komma te tikken, en te vervolgen met 'maar'. Blijkbaar is dat niet zo. Het gekke is dat de schrijver wel weet hoe het moet: in het eerste fragment staat keurig: '... een taak die weliswaar ondergeschikt is aan het scheppen... maar die niet minder verantwoordelijkheid met zich meebrengt.'

De wegen der programmaboekjesschrijvers zijn soms ondoorgrondelijk.

Recente publicatie: Taaltoezicht: geen Jip-enJanneke-taal, wel verbindingswoorden

'Unfriend' is in de Verenigde Staten uitgeroepen tot 'woord van het jaar': iemand verwijderen als vriend van je sociale netwerksite. Te vertalen als 'onvrienden' of 'ontvrienden'. Het wachten is op het zelfstandige gebruik van 'onvriend' en 'ontvriend'. 'Ik heb 97 ontvrienden, maar natuurlijk nog veel meer onvrienden'.

Andere leuke nieuwkomers: 'deleb' (dead celebrity) en het onvolprezen 'tramp stamp' (tatoeage op de onderrug van vooral vrouwen; in het Nederlands ook bekend als 'reetgewei').

De Taaldokter heeft ook wel eens een pijntje. Bijvoorbeeld als er weer 'gevoelens' worden 'gekwetst'. Een eng Amerikanisme, dat, hoewel de `Taaldokter daar weinig verstand van heeft, volgens hem ook in het Engels wringt. 'Iemand kwetsen', fysiek dan wel geestelijk, prima. 'Iemand op de ziel trappen', okee. 'Iemands trots krenken' - right on. Maar laat het alsublieft afgelopen zijn met dat zeurderige 'gevoelens kwetsen'.

Gehoord: 'Het is niet ondenkbeeldig.'

Gehoord van de reisbegeleider die een groep botanisch geïnteresseerden door Spanje en Portugal ('het Siberisch Biereiland') leidde: de eenzame man die, temidden van de bij elke boterbloem enthousiast 'Kijk, een Alchemilla vulgaris!', of 'Hee, een Amaranthus retroflexus' uitroepende huisvrouwen, steeds chagrijniger wordt, en ten slotte op een onduidelijk gewasje wijst en roept: 'Kom snel kijken, een Mooietogus Ammeretus!' - waarop de huisvrouwen en masse toesnellen.

En de Taaldokter moest glimlachend denken aan de dame die voorstelde te gaan wandelen 'in de horticus botanicus'.

Een of andere miss op tv, gevraagd naar de (afwezigheid van enige) relatie tussen schoonheid, verstand en nog iets, of zo: 'Het gaat er toch niet om hoeveel IQ iemand in z'n hoofd heeft?' Prompt schoot de Taaldokter de uitspraak van ene Hans te binnen, in reactie op het nuffige 'puh... dom blondje' van een bezoekster van zijn studentenkamer, waar een poster met een voluptueuze blondine prominent aan de wand prijkte: 'Ja, een dom blondje... maar wel slimme tieten!'

worden aangedragen.

Wie nog wel eens hoort reppen van 'oplossingen voorstellen' of 'oplossingen bieden' mag het zeggen. De populariteit van deze constructie zal te maken hebben met de loze suggestie van 'op een presenteerblaadje'. Het past ook in de tendens plastisch, beeldend en fysiek te schrijven; wat te denken van 'het aanwezige besparingspotentieel'?

Plotseling wist de Taaldokter wat hem zo stoort aan het spreken van kansels en andere podia: het enjambement in de uitspraak der dominees en (andere) acteurs. Deze nuttige stijlfiguur wordt hier slechts gebruikt ter verhoging van het decorum, zonder enig inhoudelijk nut. Op gedragen en quasi-bedachtzame toon galmen:
'Ik voelde mij eenzaam maar niet...
alleen'
of
'van aangezicht tot...
aangezicht'
- niks dan interessantdoenerij. En nu hij er zo over kwam te denken: ook vele dichters bezondigen zich eraan.

Was het toeval? Halfbewuste symboliek? Of wordt hij gewoon van 'jong met een hart' 'oud met verstand'? In elk geval betrapte de Taaldokter zich op een fraaie vertikking: 'socialistische verworgingsstaat' in plaats van 'verzorgingsstaat'. En hij moest denken aan W.F. Hermans' uitspraak: 'Socialisten zijn mensen met gewetensbezwaren over geld dat andere mensen verdienen'.

De Taaldokter ontving weer een fraai staaltje wout-, kit- of, zo u wilt jutentaal - politiespraak dus (helaas zonder bronvermelding). Een agent had het over 'gedurende de bekeuringssituatie'. Toen werd hij namelijk 'onjeus behegend'. Tijdens de schrijfsituatie schiet de Taaldokter weer in de lach.

En plotseling vergleek de Taaldokter de voetballer die spreekt: 'we vonden de openingen' (ook wel: 'we konden de openingen goed  vinden') met de beeldhouwer ('beeldhouder') die zegt zijn creatie alleen maar te hoeven 'uithakken', omdat die 'al in het marmer aanwezig was'; 'de openingen' zijn er, ze zijn er altijd geweest - je moet ze alleen zien te vinden. Ontroerend. De Openingen.

Steeds vaker signaleert de Taaldokter de opmerkelijke infinitiefconstructies in de wondere taal der voetbalcommentatoren. Na de prachtbundel Zoeken naar Enoh volgden pareltjes als Hard inspelen op Koevermans, Meegeven aan Perez, en natuurlijk Akpala koppen!

Polities bij Pauw en Witteman, op 12 november, het nakijken waard want hilarisch: de jonge agent illustreert de moeilijkheden in het vak met een anekdote waarin zo'n twintig keer het woord 'voertuig' voorkomt, in plaats van 'auto' of desnoods 'wagen' - en meestal had hij het geheel niet hoeven noemen. 'Wij hadden doorgekregen dat het desbetreffende voertuig het openbare-ordegebied in zou rijden...[...] Wij besloten het politievoertuig dwars op de weg te zetten... [...] Toen wij het voertuig naderden...' et cetera et cetera. Droevig ook, deze fantasieloze taal van zo een fris ogende jongeling. Maar toch weer heel leuk, toen hij na weer enkele 'voertuigen' zelf het spoor bijster raakte en sprak: 'Uiteindelijk hebben wij ons dienstvoert... wapen moeten trekken.'

Wie in Nederland anno 2009 hardop zegt dat hij geen pindakaas blieft, loopt een reëel gevaar beticht te worden van 'haat zaaien' tegen pindaboeren, ja, het 'demoniseren' van een gehele bedrijfstak. Sinds de werkelijkheid zo rond 2002 ook ons polderland aandeed, zijn we niet meer bang voor grote woorden. Een beetje burger vindt op zijn tijd dat - onsmakelijk anglicisme - zijn 'gevoelens worden gekwetst' en 'respect' is niet meer iets wat je verdient maar een grondrecht.

Een onvermijdelijke stoet half gealfabetiseerde boekverbranders en geborneerde nationalisten beschuldigt elkaar, ongehinderd door enige allure, beurtelings van 'haat zaaien' en 'demoniseren' in even inwisselbare tv-programma's. De volledig uitgeholde termen vliegen dartel door de lucht, waarmee de begripsinflatie groteske vormen begint aan te nemen. En telkens wordt de discussie gesmoord doordat het geloof begint waar de argumenten het laten afweten - of dat nou het geloof is in Ome Wilders, God of Allah. In dat geloof te worden 'aangetast' lijkt inmiddels zo ongeveer het ergste wat je kan overkomen.

Misschien zouden we het daar eens over moeten hebben: de steeds duidelijker zichtbare contouren van het cultuurverschillen overstijgende monsterverbond tussen de religies van de bijbel en de koran. Want daarmee zijn we nog verder van huis. Want: zijn er oorlogen gevoerd uit naam en ter meerdere eer en glorie van het atheïsme? Brengen niet-gelovigen zichzelf tot ontploffing in schoolbussen? Voeren goddelozen kruistochten? Worden er meutes gemobiliseerd door verdwaasde agnostische predikers? Je zou bang worden hardop te zeggen dat je religie in het algemeen soms gevaarlijke flauwekul vindt. Dat je je als atheïst gekwetst voelt door de voortdurende uitingen van morele superioriteit van alle gelovigen, die het debat op slinkse wijze confisqueren, suggereren dat alleen Nederlanders met een geloof deugen, en intussen haat zaaien en een heel volksdeel demoniseren...

Demoniseren? Haat zaaien? Van alle kanten wordt er momenteel voornamelijk wind gezaaid. En we weten wat daar over het algemeen van komt. Laten we hopen een storm in een glas water. Laat ons een gepast stilzwijgen in acht nemen, en 'haat zaaien' en 'demoniseren' bestempelen tot de Verboden Woorden van de maand november.

Beste Taaldokter,

Ik zocht naar het meervoud van het woord tendens. Analoog aan wens-wensen dacht ik aan tendens-tendensen. Mijn Koenen Handwoordenboek der Nederlandse Taal uit 1976 geeft ook tendensen als meervoud. Een zoekopdracht in Google gaf echter dit resultaat: tendensen 544.00 keer raak, tendenzen 1.710.000 keer raak. Wat is hier aan de hand? Een verschuivend taalgevoel, zoals dat geloof ik heet, of een spellingswijziging na 1976 die mij niet is opgevallen? Vanwaar deze tendens?

Beste,

Uw eigen taalgevoel bedroog u niet: het is gewoon 'tendensen'. Maar als u de analogie met bijvoorbeeld 'lenzen' had gevolgd was u wellicht tot een andere slotsom gekomen. Afgaan op Google voor de juiste spelling van woorden is als als een putjesschepper vragen hoe je een openhartoperatie uitvoert. Of vice versa. Maar velen doen het, waarbij de merkwaardigste gevolgen zich aandienen. Maar nog niet zo merkwaardig als de spellingcontrole van Word, die het ooit bestond 'het overvullen van de olietank' te vervangen door 'het omverlullen van de olietank', en het ridicuul gespelde 'u hebt gebelt' (waarachter ook nog stond 'omtrend') niet door 'u hebt gebeld', maar door 'u hebt gebeft'... Kortom: afgaan op eigen gezond verstand en ouderwetse kennis loont het meest.

Zelfstandige naamwoorden op -s krijgen meestal -zen in het meervoud. De vorm op -sen is voorbehouden aan enkele uitzonderingen. Of de populariteit van die z groeit weet de Taaldokter niet; wat hij wel weet is dat taalgebruikers net als alle mensen een hekel hebben aan uitzonderingen en streven naar gelijkvormigheid, hoe armoedig het resultaat ook vaak is. En in die neiging zou zo'n tendens wel passen.

Enfin. gelukkig is de Taaldokter Taaldokter en geen Speldokter.

Uit het programmaboekje:

En wat valt de oplettende lezertjes op? Juist: de wederkerende werkwoorden keren niet weder. 'Zich realiseren' is 'realiseren' geworden, en zich toeleggen op' 'toeleggen op'. Nu moet men er bij sommige concerten inderdaad zowel financieel als geestelijk op toeleggen, maar dat de 'solistenensembles' dat zelf doen is zeldzaam. Des te prangender de vraag waarom er een zin later niet wordt gesproken over samenwerking met componisten bij het zich realiseren van partituren.

Wat is dit? Angst voor overdreven versleten te worden, of gewoon luiheid? Het past in elk geval in de tendens net zoveel weg te laten dat het begrijpelijk blijft. Oerhollands. Niet toeleggen op. Geen cent te veel.

Brauns Oral-B-reclame rept van 'een tandarts schoon gevoel'. Voer voor SOS (Signalering Onjuist Spatiegebruik). 'Een tandartsschoon gevoel' zou dan qua spelling correct zijn, een rare implicatie heeft het wel: zo schoon als een tandarts? Een nare formulering dus. Het ergste is dat de Taaldokter vermoedt dat dat invoegen van spaties in ingegeven door de gedachte dat de lezertjes en kijkertjes worden sfgeschrikt door te lange woorden. Het gaat te ver te roepen dat dat is waar dit land aan ten onder gaat, maar het is wel die mentaliteit die het onderwijs geen goed doet, om maar een understatement te gebruiken. Tandarts schoon. Gebitsmid goedkoop. Tandenborstel truttig.

SP-ster A. Kant, drie keer in twee zinnen, aan het begin, middenin en aan het einde: 'Laten we wel wezen.' In dat Polderhollands. Met halfgeloken ogen. Implicerend: u kunt wel grapjes zitten maken, maar iedereen weet dat dit een serieuze zaak is, en nu moet ik u toch weer tot de orde roepen. Welke spindokter heeft haar dat ingefluisterd? Laawwe welweze. Bah.

Die gewrochte constructie met 'sprake van' lijkt steeds populairder te worden. Nu zijn het niet alleen politici meer die zich er wol in de mond mee praten, ook het NOS-journaal doet er aan mee: 'Er is sprake van grote aardverschuivingen'. Waarom toch niet gewoon: 'Er zijn (of waren) grote aardverschuivingen'? Waarom toch gekozen voor deze - althans bij de Taaldokter - meer vragen oproepende dan beantwoordende formulering? Er is werjkelijk geen houtsnijdende oorzaak voor te noemen, behalve verregaande luiheid en het alom gehuldigde motto 'Waarom zelf iets verzinnen als een cliché volstaat'.

Dit keer in verband met kantoortaal.

Op de website van Het Parool:



Luttele urelen later bleek na enige dagelen te zijn uitgelopen naar meerdere maandelen.

Voetbalcommentator: 'De doelman verblikte noch verbloosde'. Waarom klonk dit de Taaldokter merkwaardig in de oren? Omdat deze werkwoorden normaliter alleen nog worden gebruikt in de vaste uitdrukkingen met de betekenis 'zonder te verbleken of te blozen' - stoïcijns dus: 'zonder blikken of blozen', of 'zonder verblikken of verblozen'; op deze manier gebruikt suggereert het ook de mogelijkheid van bijvoorbeeld 'De doelman verblikte toen hij de spits voor zich zag opdoemen' - die natuurlijk theoretisch wel bestaat, maar in de praktijk niet.

Hoe lokaler de tv, hoe meer prijzen niet worden 'gewonnen' maar 'in de wacht gesleept'.

De Taaldokter hoorde het echt: 'Dat zijn utopies.' Vervolgens deed zich een merkwaardig fenomeen voor. Het duurde even voordat hij doorhad wat er aan de hand was: hij zag het woordbeeld met dat jaren-zeventig-'ies', wat - bijwoordelijk of bijvoeglijk gebruikt - best te billijken zou zijn, maar er bleef iets knagen, tot hij doorkreeg dat het als zelfstandig naamwoord gebruikt werd. En dat ging zelfs hem te ver.

Die assiociatie met een lever had de Taaldokter nog niet gehad - maar nu voorgoed wél. Van Dale geeft voor 'aanleveren': 'op de juiste plaats brengen; bezorgen' en voor 'leveren': 'bezorgen, laten toekomen; verschaffen'. Het verschil suggereert iets meer precisie bij 'aanleveren', maar niet op de juiste plaats leveren is natuurlijk helemaal geen leveren. Dat verschil is dus schijn en het prefix aan- is overbodig. 'Aanleveren' wordt veel gebruikt, met name in de ambtelijke wereld, en de Taaldokter vermoedt omdat het iets minder streng overkomt dan 'inleveren'. Uit oogpunt van duidelijkheid heeft 'inleveren' of 'leveren' dus de voorkeur - naast prima alternatieven zoals 'indienen' en 'bezorgen'.

Dat zogenaamd nuanceren van bestaande woorden werkt veelal juist verwarring in de hand. Zo wordt tegenwoordig bijna nergens meer gerept van 'voorwaarden', maar wel van 'randvoorwaarden'. Daarover een andere keer.

Over tangconstructies en stoplappen in overheidscorrespondentie.

De recensie van een IJslands hotel op internet ademt verlangen naar warmere streken: 'Het bali personeel is ongeïnteresseerd.'

Briefje in de bus: of de Taaldokter Stephen wil inhuren voor huishoudelijke werkzaamheden, inclusief wassen en strijken en 'op kinderen passen'.

Interessant. Met betrekking tot.

Ook de NRC doet het: op 15 juli schreef de krant: 'Minister Hirsch Ballin sluit niet uit dat op termijn de vingerafdrukken in paspoorten worden vervangen voor irisscans.' Voor? Laat de Taaldokter nu lange tijd in de veronderstelling hebben verkeerd dat 'vervangen door' een vaste uitdrukking was, maar hier wordt hij weer eens op de feiten gewezen. Ook in de voetbalcommentaartaal is dit fenomeen doorgedrongen ('Robben werd vervangen voor Babel'), maar ook daar klinkt het hem raar in de oren. Met een komma zou het nog kunnen: 'Vingerafdrukken worden vervangen, voor irisscans'; een beknopte weergave van iets als 'om plaats te maken voor irisscans'. Maar een dergelijke interpretatie is zonder komma onwaarschijnlijk. Rest dus de vraag: waarom deze ontwikkeling? Makkelijker of logischer lijkt het niet. De wegen der taalgebruiker zijn soms ondoorgrondelijk.

Steeds vaker op te tekenen, vooral uit de mond van lieden in de sportwereld, die nu eenmaal - God zal er wel een bedoeling mee hebben - veel gevraagd worden voor interviews: 'Alsjeblieft,' als reactie op bijvoorbeeld 'Dankjewel voor dit gesprek'. Wellicht in navolging van deze sprekers doet deze weinig wellevende (want de nadruk leggend op de verleende gunst) dooddoener ook opgeld in het dagelijks leven: in de winkel, aan de telefoon, et cetera. Nooit meer: 'Graag gedaan', of 'Geen dank' - stel je voor! Allemaal uit het vocabulaire geschrapt. Nee hoor: gewoon 'Asjeblief'!

Arme minister Camiel Eurlings. Op tv, in de ambiance van een groot bal, sprak hij tot de verslaggever: 'Mijn vriendin is uit Hongarije. Zij heeft veel Weense ballen meegemaakt.'

Daar moest op gedronken worden:

En helaas is het weer dezelfde brouwer die het hier moet ontgelden. Hadden ze die tekstschrijver maar flink door elkaar moeten schudden. Want dit kan niet en dit mag toch niet, zoals men dan zegt. Dat mensen willen geloven, of dat zeggen, dat ze alleen kunnen genieten van iets dat met liefde is gemaakt, alla - zalig zijn de onwetenden en er is toch geen kip die ze gelooft. Erger is die 'fijne mousse structuur'. Echt vervelend wordt het met die 'stuivende en frisfruitige geur met brede accenten van gerst met tonen van zomerbloemen en jong fruit'. Is dit een parodie? Wat de deur dichtdoet is de 'subtiel droge mondbeleving met frisse ronde fruittonen en fris fruitige (hee: hier zijn het inens twee woorden!) mout, korte afdronk met zachte lichtbittere hopfinesse'. Mondbeleving? Hopfinesse? Bah!

Het was trouwens best te drinken.

En toen ging de Taaldokter maar een hapjen eten.

Hierbij wil de Taaldokter u graag attent maken. Dat hij zo benieuwd is. Naar het gerecht 'pistache-vanille ijs-vers fruit'. Is dat pistache met vanilleijs en vers fruit? Is het pistache-vanilleijs met vers fruit? Of is het pistachevanille met 'ijsvers' fruit? Of gaat het misschien om een pastiche?

De Taaldokter bezocht de avant-gardetentoonstelling in het Van Goghmuseum; leuk, een beetje beperkt - maar die bijschrijften! Wie verzint die toch?

Het begon hiermee, over de best aardige foto's:

'Een sterke dynamiek' - scheer je toch weg! En  die 'schaduwpartijen' (vgl. 'rotspartijen' en 'waterpartijen' uit reiscatalogi, maar ook 'maatregelensets' uit overheidscommunicatie) die de foto 'een grafische kwaliteit' verlenen, dat is wel erg abstract zeg. Maar we gingen gewoon door.

Toen kwam dit:

O, 'men' spreekt hier van een shaped canvas? Mooi. En het schilderij is bevrijd. Ook goed. En daarmee lijkt het dus niet meer op een kunstwerk 'als venster'. O. Ja, want dat was het dus hè. Met uitzicht op 'de illusionaire wereld'. Hmm. Gelukkig zijn de abstracte lijnen en geometrische vlakken in gesprek. Ja? Jazeker, met elkaar. Binnen de totaalvorm.

Al op weg naar de uitgang viel de blik van de Taaldokter toen ook nog op een aankondiging van het nieuwe Stedelijk Museum:

Daar domineert 'een gesloten volume'. Toen mocht hij gelukkig weer naar huis. Bijschriften bij kunstexposities: het blijft behelpen.

Er is veel discusie over de vraag of 'de reizigers wordt' verzocht nu wel zo veel beter is dan 'de reizigers worden verzocht'. Dat de voorkeur voor die eerste enkelvoudsconstructie breed wordt gedeeld blijkt wel uit een fraaie  hypercorrectie op NOS-teletekst in een stukje over de Mexicaanse griep: 'Mensen in Buenos Aires wordt opgeroepen zo veel mogelijk binnen te blijven.' Dat is wel erg streng in de leer, zelfs als als iemand daar riep: 'Mensen! U wordt opgeroepen!'

De BRT: 'De hele regio kampt met overstromingen.' Dus niet: 'heeft te kampen met' - zie hier hoe luiheid leidt tot een germanisme, waar de Taaldokter meestal niets tegen heeft, maar waarvan de oorzaak hem hier wel tegen de borst stuit.

In de NRC van 24 juli constateert Henk Hofland dat eigentijds taalgebruik wordt gekenmerkt door breedsprakigheid, waardoor de nauwkeurigheid wordt aangetast, ondanks de opkomst van digitale media die, naar je verwacht, nopen tot bondigheid. Een rake vaststelling, die ook de Taaldokter al eerder deed. Waarom zelf iets verzinnen als een cliché volstaat? En onlangs weer, waarbij hij helaas maar misschien ook wel gelukkig slechts één deel van de dialoog opving, aangezien hier een meisje mobiel stond te bellen, met wie werd niet duidelijk, en afgaande op de kernboodschap van haar deel van de conversatie maakte dat ook niet uit:

'Ik kan daar dus niet zo veel mee... Omdat jij toch een bepaald signaal afgeeft.'

De tijd lijkt niet ver weg dat we bij dergelijke opeenstapelingen van vaagheid niet eens meer vragen: Wat bedoel je?, maar ze voor zoete koek slikken. 'Wat ik bedoel? Dat ik er dus niet zo veel mee kan.' is dan afdoende.

Man van 73 is dagje in kliniek om oog te laten laseren. Drie dagen later, lang en breed weer thuis, ontvangt hij briefje van altijd al somberende kennis van jaren geleden, wiens officiële toon niet alleen zwartgalligheid, maar bepaald ook een zekere verlekkerdheid ademt: 'Beste, ik heb vernomen dat je bent opgenomen...'

Voetbalcommentatoren leveren, vermoedelijk onbewust, weer prachtige potentiële titels voor hermetische bundels verstilde poëzie:
- Een Mindere Fase
- De Vrije Man Creëren;
- De Vrije Man Gevonden;
- Uit de rug van Suarez;
- Zoeken naar Enoh.

Toe te voegen aan de verbodenwoordenlijst voor overheidstaal in - vooral - 'ruimtelijke plannen':

• dynamisch
• weerbarstig
• robuust.

Noem 'ontwikkelingen', of - erger - 'het krachtenveld' nu eens één keer niet 'dynamisch'. Laat de praktijk niet wéér 'weerbarstig' zijn. En zeg dan niet dat er dus 'robuuste maatregelen' moeten worden getroffen.

Dank u.

Zonder commentaar.

zijn altijd leuk

.

Aangetroffen in een verslag: 'In de discussie werden verschillende issues geadresseerd'. Er werden onderwerpen besproken, daar komt het op neer. Maar waarom helder en makkelijk doen als het ook ondoorzichtig en omslachtig kan, immers?

Steeds populairder in beleidsstukken: de term 'valorisering', soms in combinatie met 'translationeel onderzoek'. Het lijkt erop dat wat vroeger 'maatschappelijke relevantie' heette nu wordt aangeduid met 'valorisatie' of 'valorisering', en het desbetreffende onderzoek met 'translationeel'; het maakt als het ware de 'vertaalslag' van theorie naar praktijk. Duidelijker wordt het er allemaal niet op; het dreigt net zoiets te worden als 'implementatie'.

Een klant van de Taaldokter nam op treinstation Naarden-Bussum het volgende waar: twee (naar hij vermoedde) Marokkaanse meisjes met hoofddoek [stem als in Opsporing Verzocht: 'in de leeftijd van vijftien tot zeventien jaar'] rennen hard naar de uitgang beneden. Dan roept het voorste meisje op opgewonden toon: 'Wie het laatst beneden is, is een vieze slet!' - waarop het tweetal giechelend de trap neemt.

De Volkskrant schrijft op internet over de eerste allochtone korpschef die naar verwachting binnenkort in Twente aantreedt: 'Ter Horst maakt zich sterk voor meer variatie in de politietop. In 2007 had ze bij de korpsbeheerders neergelegd dat in de helft van de benoemingen voor een nieuwe korpschef dat een vrouw of allochtoon moet zijn.'

Rare, kromme zin; bedoeld wordt dat de minister had bepaald dat de helft van de te benoemen korpschefs vrouw of allochtoon moest zijn; zo ingewikkeld is het niet. Maar goed, sommige schrijvers hebben nu eenmaal een voorkeur voor het wrochten van constructies als 'bepalen dat in de helft van het aantal zinnen in de krant dat een geinige, tot nadenken stemmende zin moet zijn'.

Maar waarom dat 'neergelegd'? Opdat dit 'stukje signaal' kon worden 'opgepakt'? en vervolgens weer 'geparkeerd'? Of opdat het 'een vervolg kon krijgen'? 'Neerleggen' kan alles zijn tussen 'voorstellen' en verordonneren'. Gebruik dus niet dergelijke vage plastische beeldspraak als het simpel en helder kan!

Tijdens de Champions League-finale Barcelona-Manchester United sprak de commentator over een zekere situatie de onsterfelijke woorden: 'Als je er met terugwerkende kracht naar kijkt...' Ergens met terugwerkende kracht naar kijken - mooie, gevoelvolle uitdrukking. Het kijken zelf heeft een 'terugwerkende kracht', wat op een bepaalde manier wel waar zal zijn ('Onze ogen ontvangen het licht van dode sterren') maar wat hier bepaald potsierlijk klonk, en aanleiding was voor hilariteit de rest van de avond - en nu nog steeds, als de Taaldokter eerlijk is.

Ook D66-ers bezigen Verboden Woorden. Nu had A. Pechtold het over: 'De stedelijke democratie [...] is als eerste aanspreekbaar op tekortschietende huisvesting, rellen in buurten, overlast en criminaliteit, ontspoorde jongeren en ouders die niet weten hoe hun betrokkenheid te tonen.'

'De stedelijke democratie', dat zal wel de gemeente zijn. 'Rellen in buurten', alla, hoewel de Taaldokter hier al rukkerige bewegingen met het hoofd begint te maken (zie: 'buurten en wijken'). Maar dat 'aanspreekbaar' dat moet echt eens afgelopen zijn. Al die aanspraakberen die maar roepen wie er 'aanspreekbaar' is, terwijl ze gewoon bedoelen: aansprakelijk, verantwoordelijk... Of zou Klaretaalprijswinnaar Pechtold bedoelen: 'bereikbaar'? In dat geval vreest de Taaldokter dat ook hij gratuite taal verkoopt in een betrokken ogend jasje.

Zozo... het oeuvre omvat ook 'toegeëigende werken'. Gejat spul, eigenlijk. Alsof dat een pre is. Gelukkig hebben we hier weer eens een kunstenaar die niet iets maakt, maar 'in zijn werk refereert aan'. ('Refereert naar', zegt men dan meestal.) Deze artiest refereert onder meer aan 'literaire verhaalstructuren'. Dus niet aan literatuur zelf - dat zou wat al te makkelijk zijn. Nee, voor minder dan de literaire structuren doen we het niet. En daar refereert hij dus aan. Hij verwijst ernaar, eigenlijk. Het lijkt wel of die catalogi- en bordjesschrijvers het publiek zo snel mogelijk de galerie uit willen jagen met dergelijke kul; jammer, want misschien heeft die kunstenaar het zelf ook niet bedacht, en maakt hij best aardige dingen.

Dit kreeg de visitatiecommissie voor het hoger onderwijs in Amsterdam onder ogen:
'Om tot een onderzoeksprogramma te komen heeft de kenniskring van het lectoraat VMBO een denkkader gekozen. Dit denkkader moet worden geplaatst tegen de achtergrond van de ambitie van de kenniskring een bijdrage te leveren aan de kwaliteitsverbetering van het onderwijs van het VMBO als ook aan die van de lerarenopleiding. Daarom heeft de kenniskring een visie geformuleerd op wat zij onder kwaliteit van onderwijs verstaat. Deze visie is richtinggegevend geweest voor het opstellen van het onderzoeksprogramma.'
Ha. Ha. Ha.

Fraaie, klassieke hypercorrectie van Bas van der Vlies van de Staatkundig Gereformeerde Partij: 'Er zijn weinig plaatsen in Nederland waar ze mij zo goed kennen dan op Urk.'

Ook gerenommeerde instellingen voelen zich heden ten dage genoodzaakt hun klanten akelig populair aan te spreken: eerst bubbels, dan een stukkie viool...

De Taaldokter verspreekt zich zelden, maar een verlezing overkomt hem nog wel eens: uit de ooghoeken, en passant, iets lezen wat er net niet staat. Meestal scheelt het maar één of twee letters. Gisteren viel zijn schuinse blik op de voorpagina van de rondslingerende NRC: 'Noord-Korea lanceert twee tekstraketten'. Tekstraketten - je bent Taaldokter of je bent het niet. The pen is mightier than the sword, zo'n idee zal er achter zitten. De lettertekens daalden neer tot diep in China.

Steeds vaker hoort de Taaldokter politici spreken over 'de buurten' en - minstens zo raadselachtig 'de wijken'. 'Wat ik zie in de buurten is...' 'In de wijken speelt veel...' Zelfs hoorde hij al iemand over 'In de buurten en de wijken...' 'Buurten' en 'wijken' zijn een soort onbestemde maar zelfstandige entiteiten geworden, en het gebruik van deze woorden behoeft blijkbaar geen nadere toelichting. Of de sprekers willen ermee suggereren dat ze zelf wel degelijk 'van de straat' zijn, wat tegenwoordig een pre is - vergelijk: 'bij mij in de buurt'.

'Waar woon jij?'
'In een Buurt.'
'O jee.'

Al jaren aan de muur, en nu toch ook maar hier: het antwoord op een klacht van de stomerij. commentaar overbodig.

En soms leveren tikfoutjes amusant leesvoer op.

.
De 'gemeenteraaf van Nijmegen'. Voor des Taaldokters geestesoog doemt een wat knorrige, boerse, kromgetrokken zwarte vogel op, die het college te pas en te onpas verwijten toekrast, maar eigenlijk het liefst nergens iets mee te maken heeft.

Naar aanleiding van zijn klacht over trage bezorging ontving de Taaldokter een mailbericht. Daarin stond eerst: 'Allereerst willen wij onze oprechte excuses aanbieden dat uw bestelling nog niet is geleverd.' Bij deze constructie is de Taaldokter altijd geneigd te denken: kom maar op. 'Eerst willen wij onze excuses aanbieden. Onze excuses.' Maar dat gebeurt dan niet. Het willen is het doen, als het ware. Was het maar zo gemakkelijk in het leven! Niet voor niets houdt de dokter zijn patiënten altijd voor dat zinnen met 'kunnen', 'zullen' en 'willen' korter moeten.

Het bericht werd afgesloten met: 'Hopende u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben.' Cursisten leren dat tegenwoordig deelwoord niet te gebruiken in dergelijke afsluitende zinnen, vanwege onnodige ouderwetsigheid, maar ook omdat ze het meestal zo doen: ineens die punt zetten. Vandaar ook het advies van de Taaldokter aan zakelijk schrijvers: proberen prachtig archaïsch te schrijven, prima - maar doe dat in je vrije tijd zeg.

I.L. Pfeijffer bespreekt de voor de VSB-prijs genomineerde dichtbundels in de NRC. Over de slotstrofe van een vers van Bart Meuleman merkt hij op: 'Hoe de vraag naar het waarom van al onze beslommeringen gaat klinken als  de motor van ons evasief gedrag, is even paradoxaal als memorabel.' Hm, de Taaldokter wreef eens onder zijn kin, hield de krant even schuin, richtte de blik op het plafond, legde de krant terzijde, en toog onverrichter zake naar bed. De volgende dag nog maar eens geprobeerd. Maar nee hoor. En toen werd hij toch een beetje pissig, op zo een lul de behanger die in recensies zelf meent te moeten dichten.

Een piloot of luchtvaartdeskundige die een soort tomtom voor vliegtuigen had uitgevonden of wilde promoten vertelde dat dit apparaat zorgde voor een 'voortijdige waarschuwing'. Dus niet zo maar een beetje waarschuwen, maar tijdig waarschuwen. Dat je er zeker van bent. En dan voor de extra zekerheid ook maar voortijdig waarschuwen. Want je weet nooit. Het liefst zou de man eigenlijk té vroeg waarschuwen, zo dat mogelijk was, daar leek het op neer te komen, maar dat zei hij er niet bij. En zoals altijd met overdreven aanprijzingen groeide de twijfel van de Taaldokter met elke toevoeging.

Pauw van Pauw en Witteman interviewde buitengemeen geïnteresseerd een jongedame die zich inzette voor het behoud of welzijn van een zeldzame diersoort aan de andere kant van de wereld; er leek even niets belangrijksers te zijn. Gelukkig konden we toen weer snel over tot de orde van de dag met middelbare mannen in pakken, en toen was het al weer tijd voor de afkondiging en de bedankjes aan de gasten, wie veel succes werd gewenst met hun uiterst belangwekkende bezigheden. 'En jij,... eh... succes met je diertjes!'

Als iemand begint met 'Je moet dat genuanceerd zien' - of, erger: 'Ik zie dat genuanceerder' (daarmee bedoelend dat hij er meer dan één mening is betrokken bij de oordeelsvorming). Trouwens: ik moet helemaal niks.

Als mensen het dikdoenerig hebben over 'op enig moment'. Tuurlijk, 'op een zeker moment' of 'op een gegeven ogenblik' zullen wel ongeveer hetzelfde betekenen, maar die weidse vaagheid van dat 'enig' in combinatie met de rare connotatie 'dolletjes' maken 'op enig moment' uitermate storend.

Eerder tekende de Taaldokter al een pijnlijk stukje Doekliaans op. Doekle Terpstra, voorzitter van de HBO-Raad, grossierde onlangs op tv weer in erbarmelijke leegpraat. Het was weer 'collectieve sector' voor en 'het publieke domein' na. Toen zei hij: 'Er wordt sterk afgewenteld in de richting van de overheid.' Mooie voorbeeld van passivitis én het Syndroom van Richting in één zin. Verder had hij het over 'beleggingen in de aandelensfeer'. Niet direct aandelen, dat nou ook weer niet, maar wel iets in die sfeer dus. Right. Ook vroeg hij zich af 'wat er gaat gebeuren in de sfeer van pensioenen'. Klap op de vuurpijl was wel dat we 'een adempauze hebben genomen op het gebied van de loonvorming in Nederland'. Kampioen eufemisme, Doekle. Maar ja, je kwaliteit wordt medebepaald door je gesprekspartner, en dat was de voorzitter van de ondernemingsraad van de ING, die sprak: 'Ik wil u wel aangeven dat dit niet alleen in Nederland speelt.' Dank u wel.

Gelezen: 'digitale tv-kijkers'. De Taaldokter weet niet eens of hier volgens de spellingregels nog een koppelteken tussen moet, maar kon het niet anders interpreteren dan als digitale mensen die tv kijken, wat dat dan ook mogen zijn.

Onbegrijpelijker vond hij dat een webblogger schreef over zijn 'revaliderende arts'. Zou deze het ook hebben over zijn 'organiserende psycholoog'?

Iemand in kennis stellen van iets, dat gebeurt niet meer. Gelukkig is anno 2009 iets wat je met een beetje goede wil een stationsrestauratie zou kunnen noemen nog wel een 'restauratieve voorziening'. En die gaat natuurlijk niet op 5 december dicht, maar 'wordt op 05 december a.s. gesloten'. En dus ('derhalve') kan het 'voorkomen' dat wij geen keus meer uit het gehele assortiment' kunnen maken. De Taaldokter vroeg zich af wat er dan nog wel zou worden aangeboden, tussen de gipsplaten, systeemplafonds en rollen isolatiemateriaal. Maar eigenlijk hoefde dat niet, want er was op dezelfde dag een nieuwe kiosk, welke dan ook nog eens zijn deuren opende! Geachte Restauratie, door de jaren heen, hebben wij veel van U gehouden.

Fotografiemuseum Foam heeft een expositie met werk van Richard Avedon. Best aardig, maar waarom moet die onzin erbij staan? Wat wordt er nu gezegd in die derde en zesde zin?

Nieuwslezeres van Amsterdamse stadszender AT5: 'Kwetsende spreek-oren'.

Ingezonden zonder bronvermelding:
'pleidooi voor seks in het parlement'
'vrouwen proeven en smaken beter'.

Ingezonden (uit een e-mailbericht van een 'glasvezelaanbieder' aan een potentiële klant):

'Heb u vandaag proberen te bereiken op het volgende telefoonnummer XXX, maar tevergeefs .
Wellicht heb ik voor u een scherpe aanbieding op onze glasnetwerk voor uw organisatie.'

CDA-voorzitter Van Geel: 'Toen ik zelf nog bewindspersoon was...' Akkoord, het is beter dan 'bewindslied', wat de Taaldokter ooit echt een keer gehoord heeft, maar: hij (het woord zegt het eigenlijk al) was toch gewoon bewindsman? Maar enfin, de opmars van dit soort politiek correcte geslachtsaanduidingen (of liever: -neutralisaties) lijkt onstuitbaar. Benieuwd wanneer de eerste 'brandweerpersoon' zich laat horen.

Premiertaal: 'Het is van belang dat het kabinet die dingen doet die nodig zijn.' Nog afgezien van de armetierige inhoud van zo een uitspraak ('A man has to do what a man has to do', maar dan onleuk) ergerde de Taaldokter zich aan de constructie 'die dingen die'. Met dat ene aanwijzende voornaamwoord wordt hier geprobeerd een belangrijker indruk te wekken dan wanneer gewoon het bepaalde lidwoord 'de' was gebruikt, of geen lidwoord. Een soort benadrukken van niets. Het deed denken aan het ook veelgehoorde 'datgene wat', vaak gebruikt in plaats van gewoon 'wat'. Gapende leegte.

Een tv-reclame rept van 'digitale tv-kijkers'; of hier nu volgens de spellingregels nog een streepje tussen moet of niet, het is een lastig begrip. Door deze spelling trokken in elk geval uit getallen opgebouwde, hoekige manntejs voorbij aan des Taaldokters geestesoog.

Gezien op de Amsterdamse dorpsomroep AT5: een naar schatting twaalfjarige jongen die klaagt over onheuse bejegening door de politie: 'Dan sitte we want we sijn moe van 't lope en dan komp er 'n agent en die seg meekomme jullie sitte te hangjongere.'

De Taaldokter vindt dit een fijn nieuw werkwoord, in de categorie 'randfiguren' en 'ouderejongeren'.

Gehoord op de BRT: 'Maak kans op een safari naar Kenia.'

Kop boven een bericht in de onvolprezen 'AmsterdamMail', de digitale Amsterdamse gemeentelijke nieuwsbrief: 'Amsterdam-Noord zet extra in op Zorg'.
Inzetten op. 'Het dagelijks bestuur zet in op de uitbreiding van zorgverlening en op verbetering van het voorkomen van overlast in Amsterdam-Noord.' Inzetten op uitbreiding. En inzetten op verbetering van het voorkomen. Als dat maar goed gaat.

Gelukkig vervolgt het bericht dat de stadsdeelvoorzitter met wel zestien partijen daartoe een 'convenant' ondertekende. Dan kan het niet meer misgaan. En wordt er gewoon keihard ingezet op uitbreiding en verbetering van het voorkomen.

Hoe gaat dat nou in de praktijk? 'Het is de bedoeling om personen die wellicht zorg nodig hebben, eerder in beeld te krijgen.' Prachtige, beeldende uitdrukking: je zíet de stadsdeelambtenaren door kijkers turen en de omgeving afspeuren naar 'personen die wellicht zorg nodig hebben'. 'Samen met de bewoners, hun familie, vrienden en buren, wordt gezocht naar een brede aanpak van de problemen waarbij gedacht moet worden aan goed wonen, mensen ontmoeten, bezig zijn, financieel kunnen rondkomen en het huishouden kunnen organiseren.' Kortom: vrees niet, alles komt goed. Er wordt namelijk gezocht naar een brede aanpak van de problemen van personen die wellicht zorg nodig hebben. En daarbij moet je bijvoorbeeld denken aan bezig zijn.

Je zou er toch woest van worden als het niet zo onbedoeld geestig was, dergelijk holle prietpraat, bij welks slordige en gratuite karakter de abusievelijk niet verwijderde laatste zin naadloos aansluit:  'Noot aan de redactie: De foto kunt u eenmalig rechtenvrij gebruiken.'

Of het een bewuste of onbewuste grap was weet de Taaldokter niet; leuk is het wel.

Een rijke oogst in twee zinnen. Natuurlijk kunnen oubolligheden als 'bezoekers welke' en 'indien' niet ontbreken, evenmin als het voer voor de Spatiepolitie 'media artikel'. Interessanter is de vaker voorkomende constructie 'na aanleiding'. Er zit een zekere logica in: eerst is er de aanleiding, en daarna het gevolg. Doet toch beetje pijn. Maar het mooiste is toch wel die 'pedofiele database'. Is het niet strafbaar zo'n database te bezoeken?

De Taaldokter was een weekje poëziedokter op de Friedensburg Oberschule in Berlijn; de beste vier leerlingen doen in april een gooi naar de hoofdprijs van een internationale dichtcompetitie in Amsterdam. Gezamenlijk werd ook een 'poëtische metrokaart' van de stad gemaakt. Kijk hier voor een verslag. Zie ook Y-poetry in Berlin.

Het Amsterdamse stadsdeel Bos en Lommer laat in de gemeentelijke digitale nieuwsbrief weten dat de 'inburgeringsvaart' (kandidaat-woord van het jaar 2009) een groot succes was. Een beknopte bloemlezing: 'De deelnemers bestonden uit een rijk gevarieerde groep bewoners van Bos en Lommer. Het doel was om de allochtone deelnemers een extra stukje inburgering te laten krijgen. De deelnemende vrouwen deelden hun ervaringen en wisselden kennis uit, eerst over het water (waar het thema over ging van deze vaart). Een van de Turkse vrouwen vroeg aan de Marokkaanse vrouwen of ze in de toekomst gezamenlijk dingen willen organiseren in hun ruimte en tevens andere buurtbewoners daarbij willen uitnodigen!' De Taaldokter was sprakeloos: dingen organiseren in hun ruimte en tevens anderen uitnodigen! Te mooi om waar te zijn, het stukje inburgering van de deelnemers die bestonden uit bewoners waar het thema van dit stukje over gaat!

In het Programma van Eisen Kwaliteit Monumenten 2009 van het Amsterdamse stadsdeel Centrum leest de Taaldokter een klassieker: 'Het volgen van de richtlijnen laat niet onverlet dat bij wijziging van een monument altijd een monumentenvergunning nodig is.' Angst, zoals wij allen weten, is een slechte raadgever; toch is het de reden waarom ook hier voor een dubbele ontkenning wordt gekozen, waardoor er het tegenovergestelde staat van wat wordt bedoeld.

J.P. B. te 's Gravenh., bekend klinkerslikker, voegde op tv weer een pareltje toe aan de prachtverzameling Hoogtepunten van het Klinkerslikken - wat de Taaldokter betreft kan dit zich moeiteloos meten met 'autobielindustrie' en 'blastingbtaler': 'sjale parns'. De MP bedoelde 'sociale partners'. Is ook een rotwoord.

De Taaldokter kreeg iemands voicemail en hoorde: 'Toets een hekje om uw bericht nogmaals te beluisteren of deze opnieuw in te spreken.' Deze. Per slot van rekening is het deze bericht. Logisch. Zie ook: taal zonder kloten.

Soms bieden digitale kranten vermakelijke spelfouten. Zo repte de website van de NRC dat Apple zijn marktaandeel ziet dalen door tegenvallende belangstelling voor de dekstop computer.

De Taaldokter doet het niet vaak, zijn bevoegdheid als onbezoldigd veldwachter van de Taalpolitie gebruiken, maar soms is het nodig. Hij wees er al eerder op: sommige termen mogen niet. Verboden woorden. Taaltaboes ja. En nu las hij er weer één, en is de maat vol. Uit het digitale Parool (die krant die steeds meer een soort AT5 op papier wordt) van 7 januari, over metro's die worden opgeknapt met kunst. Sympathiek initiatief, serieus artikel. En dan staat het er ineens, na de mededeling dat de opknapbeurt anderhalf jaar duurt en 1,15 miljoen euro kost, waarvan gemeente en GVB een groot deel betalen: 'Ook onder meer het Amsterdams Fonds voor de Kunst en de Stadsregio Amsterdam hoesten geld op.' Hoesten op. De Taaldokter moet iets wegslikken als deze intens smerige term wordt gebruikt in verband met geld. Hoe komt zo'n scribent er toch bij? Het slijk der aarde wordt uitgegeven, besteed, opgebracht desnoods, maar nooit meer 'opgehoest'. De waanzin; financiers zijn geen geldautomaten. En al waren ze dat. Scheer je toch weg met je vieze beeldspraak. En nu opgerocheld!

Beste taalgebruikers,

Ook in 2009 zullen wij weer vele telefoontjes plegen, redevoeringen houden, vergaderingen bijwonen, mailtjes versturen en rapporten schrijven. Misschien doen wij zelfs nog wel eens een echte brief van papier op de bus. En ook dit jaar zullen wij daartoe - bewust of minder bewust - vele afwegingen maken. Over de woorden die we kiezen, de terminologie die we gebruiken, de structuur van ons betoog, de retorische en stilistische middelen die we toepassen, en over het niveau van onze gesprekspartners en lezers. Ook in 2009 zal dit weer wisselend resultaat hebben. Want soms ontbreekt ons de tijd om helder en beknopt te zijn. Of wegen andere belangen zwaarder. Heel af en toe is het zelfs opportuun om niet concreet te zijn. En soms maken woorden alles erger. Niet alles is nu eenmaal in taal te vatten - dat maakt haar ook zo leuk. Zie hier de condition humaine.

En daarom, beste lezers, roept Taaldokter.nl 2009 - al benoemd tot 'Internationaal jaar van de Sterrenkunde', 'Internationaal Calvijnjaar' en 'Darwinjaar' - hierbij net als vorig jaar uit tot Nederlands Jaar van de Gewonemensentaal. Dat wij samen weer de rijke mogelijkheden van de taal optimaal mogen benutten in een helder, informatief, prikkelend, doeltreffend, gestructureerd en - waar nodig - drastisch ingekort en herschreven 2009!

Uw Taaldokter